Ռ. Վ. ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ, «ՈՒԺԻ ԿԵՆՏՐՈՆՆԵՐԸ XXI ԴԱՐՈՒՄ. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԹԵՈԼՈԳԻԱ և ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՐ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ՇԵՄԻՆ»

Ռ. Վ. Արզումանյանի «Ուժի կենտրոնները XXI դարում. քաղաքական թեոլոգիա և ինքնիշխանություն նոր դարաշրջանի շեմին» գիրքն իրենից ներկայացնում է խորքային հետազոտություն՝ նվիրված ժամանակակից համաշխարհային ճգնաժամի պայմաններում առանցքային քաղաքական և ռազմավարական հասկացությունների տրանսֆորմացիային։ Հեղինակը վերլուծում է, թե ինչպես են պետականության դասական հայեցակարգերը, որոնք ձևավորվել են Վեստֆալյան համակարգի շրջանակներում, հարմարվում կամ կործանվում XXI դարի նոր մարտահրավերների ազդեցության ներքո։

Ստորև ներկայացված է գրքի հիմնական գաղափարների և կառուցվածքի մանրամասն տեսությունը.

1. Քաղաքական թեոլոգիայի (աստվածաբանության) տեսական հիմքերը
   Աշխատության կենտրոնական թեզը Կարլ Շմիթից փոխառված այն պնդումն է, թե «պետության ժամանակակից տեսության բոլոր նշանակալի հասկացությունները աշխարհիկացված թեոլոգիական հասկացություններ են»։ Արզումանյանը հետագծում է քաղաքական թեոլոգիայի պատմությունը՝ անտիկ շրջանից (Պլատոն, Վարրոն) մինչև XX դարի սուր բանավեճերը Շմիթի և Էրիկ Պետերսոնի միջև։
   Հեղինակն առանձնացնում է քաղաքական թեոլոգիայի երեք հիմնական ասպեկտ (կողմ).
   • Իրավաբանական. իշխանության լեգիտիմության (օրինականության) և իրավունքի հասկացությունների հիմնավորումը։
   • Պատմական. այն բանի վերլուծությունը, թե ինչպես են թեոլոգիական կառուցվածքները փոխանցվել քաղաքական ոլորտ։
   • Ապելյատիվ (գաղափարախոսական). կրոնական իմաստների օգտագործումը քաղաքական գործողությունների մոբիլիզացման և արդարացման համար։

2. Ինքնիշխանություն և «բացառության վիճակ»
   Գրքում հատուկ ուշադրություն է դարձված ինքնիշխանության (սուվերենիտետի) հասկացությանը։ Հենվելով Շմիթի վրա՝ հեղինակն ինքնիշխանին սահմանում է որպես նրան, ով որոշում է կայացնում արտակարգ դրություն մտցնելու մասին։ XXI դարում այս հասկացությունը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվում.
   • Բացառության նորմալացում. արտակարգ միջոցները դառնում են կառավարման մշտական գործիք, ինչը հանգեցնում է օրենքի և բռնության միջև սահմանի ջնջմանը։
   • Կենսաքաղաքականություն (բիոքաղաքականություն). իշխանության ժամանակակից տեխնոլոգիաներն ուղղված են ոչ թե պարզապես քաղաքացիներին, այլ մարդու «մերկ կյանքի» կառավարմանը (Ջորջո Ագամբենի homo sacer հայեցակարգը)։
   • Թեոլոգիական արմատներ. ինքնիշխանի իշխանությունը պատմականորեն մոդելավորվել է Աստծո ամենակարողության պատկերով, ինչն իր արտացոլումն է գտել «թագավորի երկու մարմինների» հայեցակարգում (Կանտորովիչ)։

3. Պատմական ուղին. Միջնադարից դեպի մոդեռն
   Գիրքը վերլուծում է եկեղեցու և պետության հարաբերությունների էվոլյուցիան՝ ցույց տալով, թե ինչպես են ձևավորվել իշխանական ժամանակակից հիերարխիաները
   • «Երկու սրերի» դիմակայությունը. պապականության և կայսրության միջև հակամարտությունները հիմք դրեցին արևմտյան քաղաքական մտքի համար։
   • Ռեֆորմացիա. Մարտին Լյութերը և նրա ուսմունքը «երկու թագավորությունների» մասին նպաստեցին իշխանության աշխարհիկացմանը և պետական վերահսկողության ուժեղացմանը։
   • Ապաքրիստոնեացում և «վերադարձ հեթանոսությանը». հեղինակը նշում է, որ ժամանակակից աշխարհն ապրում է «ռեպագանիզացիայի» (կրկնահեթանոսացման) գործընթաց, որտեղ ավանդական կրոնի տեղը զբաղեցնում են քաղաքական պաշտամունքի և գաղափարախոսությունների նոր ձևերը։

4. Ռազմավարական մոդելավորում. «Բարդության մաքոքը»
   Գրքի ինքնատիպ մասերից մեկը ժամանակակից հակամարտությունների վերլուծության մեթոդաբանությունն է՝ բարդության պրիզմայի միջով։ Արզումանյանը ներմուծում է «բարդության մաքոքի» հասկացությունը և առաջարկում եռաչափ մոդել, որտեղ ուժի կենտրոնների դիրքը գնահատվում է հետևյալ առանցքներով.
   • Գծայնություն — Ոչ գծայնություն. կանխատեսելիությունն ընդդեմ քաոսի և հարմարվողականության։
   • Կանոնավորություն (ռեգուլյարություն) — Անկանոնություն (իրեգուլյարություն). դասական պատերազմներն ընդդեմ հիբրիդային և ահաբեկչական սպառնալիքների։
   • Աշխարհիկություն (սեկուլյարություն) — Կրոնականություն. կրոնական գործոնի վերադարձը մեծ քաղաքականություն։
   Այս մոդելը թույլ է տալիս դասակարգել պետական և ոչ պետական դերակատարների (ակտորների) տարբեր տեսակները, ինչպես նաև սահմանել առավել արդյունավետ ռազմավարությունները «պատերազմի մշուշի» և անորոշության պայմաններում։

5. XXI դարի մարտահրավերները և նոր աշխարհակարգը
   Եզրափակիչ գլուխներում հեղինակը դիտարկում է համաշխարհային համակարգի արդի վիճակը։ Նա նշում է.
   • Լիբերալ (ազատական) ունիվերսալիզմի ճգնաժամը. անցումը բազմաբևեռ աշխարհի պահանջում է լեգիտիմության նոր հիմքերի որոնում։
   • Արմատական (ռադիկալ) քաղաքական թեոլոգիա. նոր շարժումների ի հայտ գալը, որոնք օգտագործում են պոստմոդեռնիստական մոտեցումներ՝ ավանդական քաղաքական ինստիտուտների դեկոնստրուկցիայի (ապակառուցման) համար։
   • Մասնավոր կառույցների դերը. մասնավոր ռազմական ընկերությունների և կորպորացիաների («ժամանակակից վարձկանների») ազդեցության ուժեղացումը, ինչը մարտահրավեր է նետում բռնության նկատմամբ պետական մենաշնորհին։

Եզրակացություն. Արզումանյանի գիրքը քաղաքական իրականությունը ոչ թե մակերեսային իրադարձությունների, այլ խորքային թեոլոգիական և փիլիսոփայական կառուցվածքների միջոցով իմաստավորելու փորձ է, կառուցվածքներ, որոնք շարունակում են որոշել պետությունների ու ժողովուրդների վարքագիծը նույնիսկ բարձր տեխնոլոգիաների դարաշրջանում։ Հեղինակը կոչ է անում անցնել «անունների սրբագրմանը» և իմաստների խոր վերլուծությանը, առանց որոնց անհնար է կայուն աշխարհակարգի կառուցումը նոր դարաշրջանում։