Հ. ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ, Ա. ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ «ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈՐՏ. ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԲԵԿՈՒՄՆԱՅԻՆ ՆՈՐԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ և ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ»

Հրաչյա Արզումանյանի և Արմինե Արզումանյանի հեղինակած «Ազգային անվտանգության տեխնոլորտ. հասարակություն, գիտություն, բեկումնային նորարարություններ և տեխնոլոգիաներ ազգային անվտանգության համակարգում» գիրքն իրենից ներկայացնում է համալիր միջգիտակարգային հետազոտություն՝ նվիրված ժամանակակից պետության կայունության և անվտանգության ապահովման գործում գիտության և բեկումնային տեխնոլոգիաների դերին։

Աշխատության հիմնական նպատակն է՝ իմաստավորել նորարարական զարգացման օրինաչափությունները՝ գոյաբանական սպառնալիքների պայմաններում Հայաստանի զարգացման տեսլականն ու ռազմավարությունը ձևավորելու համար։

Աշխատության կառուցվածքն ու բովանդակությունը
Գիրքը բաժանված է չորս հիմնական գլուխների, որոնք ընդգրկում են ուղին՝ գիտության փիլիսոփայական հիմքերից մինչև պաշտպանական ոլորտում տեխնոլոգիաների կիրառման գործնական ասպեկտները (կողմերը)։

1. Տեխնոլորտի փիլիսոփայությունն ու էթիկան
   Առաջին գլխում հեղինակները դիտարկում են գիտության, տեխնիկայի և հասարակության փոխհարաբերությունների էվոլյուցիան։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դասական գիտությունից դեպի տեխնոգիտություն անցմանը, որտեղ տեսական ճանաչողությունն անխզելիորեն կապված է գործնական գործիքակազմի հետ։ Հետազոտվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հաստատված գիտության և պետության միջև «սոցիալական պայմանագիրը» և դրա կերպափոխումը անորոշության արդի դարաշրջանում։ Կենտրոնական թեմաներից մեկն այստեղ Հանս Յոնասի «պատասխանատվության հրամայականն» է. հեղինակներն ընդգծում են, որ բնության և մարդկության վրա ժամանակակից տեխնոլոգիաների ազդեցության մասշտաբը պահանջում է նոր էթիկական շրջանակներ, որտեղ հավաքական պատասխանատվությունը գերակայում է անհատականի նկատմամբ։

2. Նորարարական մշակույթը և էվոլյուցիոն մոտեցումը
   Երկրորդ գլուխը նվիրված է նորարարություններին՝ որպես «կայուն աճի» գլխավոր շարժիչ ուժի։ Հեղինակները վերլուծում են եվրոպական տեխնոմշակույթի պատմական համատեքստը և արդյունաբերական դարաշրջանում նորարարական միջավայրի ձևավորումը։ Կարևոր ավանդ է կառավարման գործընթացների և քաղաքականության մշակման նկարագրության համար էվոլյուցիոն տեսության կիրառումը։ Այս համատեքստում նորարարությունները դիտարկվում են ոչ թե որպես հանճարեղության միանվագ դրսևորումներ, այլ որպես էկոհամակարգերի շրջանակներում բազմաթիվ գործակալների փոխգործակցության բարդ գործընթացի արդյունք։

3. «Բաց նորարարություններ 2.0» (ԲՆ2) պարադիգմը
   Երրորդ գլուխը մանրամասն վերլուծում է Open Innovation 2.0 արդի մոդելը, որը հիմնված է ցանցային փոխգործակցության, թվայնացման և զանգվածային համագործակցության սկզբունքների վրա։ ԲՆ2-ը ենթադրում է հրաժարում փակ կորպորատիվ հետազոտություններից հօգուտ բաց էկոհամակարգերի, որտեղ առանցքային դեր են խաղում.
   • Քառակի պարույրը. պետության, գիտության, արդյունաբերության և քաղաքացիական հասարակության փոխգործակցությունը։
   • Հարթակային մտածողությունը. համատեղ ստեղծագործական աշխատանքի համար ենթակառուցվածքների ստեղծումը։
   • Ճկուն մշակումը. արագ կրկնությունները և նախատիպերի ստեղծումը իրական պայմաններում («կենդանի լաբորատորիաներ»)։

4. Բեկումնային տեխնոլոգիաները և ազգային անվտանգությունը
   Եզրափակիչ և ամենածավալուն գլուխը կենտրոնանում է ազգային անվտանգության համակարգերում նոր և բեկումնային տեխնոլոգիաների (EDTs) ներդրման վրա։ Հեղինակները վերլուծում են ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և ՆԱՏՕ-ի փորձը ռազմարդյունաբերական համալիրների բարեփոխման գործում՝ Սառը պատերազմի ժամանակներից մինչև մեր օրերը։
   Կրիտիկական (վճռորոշ) նշանակություն ունեցող տեխնոլոգիաների շարքին են դասվում.
   • Արհեստական բանականությունը (ԱԲ) և մեծ տվյալները (Big Data). որոշումների կայացման ավտոմատացումը և տեղեկատվության հսկայական զանգվածների վերլուծությունը։
   • Ինքնավար համակարգերը. ռոբոտատեխնիկայի կիրառումը տարբեր տիրույթներում (դոմեններում)։
   • Քվանտային տեխնոլոգիաները. նոր հնարավորություններ կրիպտոգրաֆիայի (գաղտնագրության), կապի և սենսորիկայի (զգայունակության) համար։
   • Գերձայնային (հիպերձայնային) զենքը. արագության հաշվին ուժերի հավասարակշռության արմատական փոփոխությունը։
   • Կենսատեխնոլոգիաները և տիեզերական համակարգերը։
   Առանցքային հայեցակարգերն ու մարտահրավերները
   Հեղինակները ներմուծում են «տեխնոլոգիական ռուլետկայի» հասկացությունը՝ զգուշացնելով բարդ համակարգերի նկատմամբ վերահսկողության կորստի ռիսկերի մասին։ Այն պայմաններում, երբ փոփոխությունների արագությունը (ակսելերացիան) գերազանցում է պետական ինստիտուտների ադապտացվելու (հարմարվելու) ունակությունը, առաջանում են չնախատեսված հակամարտությունների և համակարգային աղետների սպառնալիքներ։
   Այս ռիսկերը նվազեցնելու համար առաջարկվում է.
   • Պաշտպանված տարածությունների (նիշերի) ստեղծում. որտեղ նորարարությունները վաղ փուլերում կարող են զարգանալ խիստ բյուրոկրատական (չինովնիկական) վերահսկողությունից դուրս։
   • «Տեխնոդաշինքների» զարգացում. սերտ փոխգործակցություն տեխնոլոգների և ռազմավարական պլանավորողների միջև։
   • Ներդրումներ մարդկային կապիտալում. ընդգծվում է, որ զարգացումը սկսվում է ոչ թե ապրանքներից, այլ մարդկանց կրթությունից, կազմակերպվածությունից և կարգապահությունից։

Նշանակությունը Հայաստանի համար
Հայաստանի համատեքստում գիրքը ծառայում է որպես մեթոդաբանական ուղեցույց ազգային անվտանգության ոլորտի բարեփոխումների համար։ Հեղինակները կոչ են անում գիտակցել ընթացիկ դարաշրջանի անցումային բնույթը և սեփական նորարարական էկոհամակարգի ձևավորման անհրաժեշտությունը, որն ընդունակ կլինի արդյունավետորեն ինտեգրել քաղաքացիական տեխնոլոգիական ձեռքբերումները պաշտպանական ոլորտում (երկակի նշանակության տեխնոլոգիաներ)։ Համաշխարհային փորձի (ԱՄՆ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Ֆրանսիայի ռազմավարությունների) ընկալումն անհրաժեշտ է անկայուն աշխարհում կայուն զարգացման ինքնիշխան ռազմավարություն մշակելու համար։

Աշխատությունն ավարտվում է տերմինաբանական բառարանով, որն օգնում է համակարգել ու միասնական տեսքի բերել ժամանակակից գիտատեխնիկական բառապաշարը հայերեն, անգլերեն և ռուսերեն լեզուներով, ինչն ինքնին հանդիսանում է կարևոր ավանդ հայկական գիտական մտքի զարգացման գործում։