«Այբ, բեն, գիմ. Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը» - Արմեն ՄԵՐՈՒԺԱՆՅԱՆ

Արմեն Մերուժանյանի «Այբ, բեն, գիմ. Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը» հոդվածը նվիրված է հայ գրի ստեղծման պատմությանն ու պատմամշակութային այն համատեքստին, որը պայմանավորել է դրա հայտնվելը Ե դարի սկզբին:

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Պատմության ելակետը Ջովաննի Բատիստա Տիեպոլոյի որմնանկարն է Վյուրցբուրգի «Ռեզիդենցում», որտեղ աշխարհամասերի խորհրդանիշների շարքում ներկայացված է Հայաստանը՝ ջահով և գրիչով Մեսրոպ Մաշտոցի կերպարով: Այս գեղարվեստական պատկերը հեղինակի համար դառնում է հայ այբուբենի ծագման հանգամանքներին նվիրված ընդարձակ պատմաբանասիրական հետազոտության առիթ:

Պատմական համատեքստ
Հեղինակը վերականգնում է Դ–Ե դարերի Հայաստանի կրոնաքաղաքական իրավիճակը.
• պատարագը մատուցվում էր հունարեն և ասորերեն լեզուներով, որոնք անհասկանալի էին բնակչության մեծամասնությանը.
• ըստ Փավստոս Բուզանդի վկայության, ժողովուրդը մնում էր հեթանոսությանը հավատարիմ՝ չգիտակցելով նոր հավատքի իմաստը.
• 387 թվականին Կտեսիփոնի հաշտության համաձայն Հայաստանը բաժանվեց Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև, ինչը սրեց մշակութային ձուլման վտանգը:

Այս պայմաններում սեփական գրի ստեղծումը դիտարկվում է որպես համազգային և պետական խնդիր, որը կոչված էր միավորելու բաժանված ժողովրդին և ամրապնդելու քրիստոնեական ինքնությունը:

Մաշտոցի կենսագրությունը և հոգևոր ուղին
Մերուժանյանը հետևում է Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրական ուղուն՝ Տարոնի Հացեկաց գյուղում ծնվելուց, Անտիոքի Լիբանիոսի դպրոցում ուսանելուց, արքունական և ռազմական ծառայությունից մինչև ճգնավորության ընդունումն ու Գողթն գավառում իր առաքելական գործունեությունը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում «Մաշտոց» անվան ստուգաբանությանը, որը կապվում է ինչպես ասորերեն «սուրբ» բառի հետ, այնպես էլ քրմական ծագման վարկածի հետ (Ղևոնդ Ալիշանի տարբերակը):

Հիմնական դրույթ. Դանիելյան գրերի հարցը
Հոդվածի կենտրոնական գիտական խնդիրն այսպես կոչված «Դանիելյան գրերի» հարցն է՝ 22 նշանից բաղկացած այբուբենի, որը Ասորիքից բերվել էր Վռամշապուհ արքայի հրամանով: Հեղինակը, հենվելով Կորյունի, Մովսես Խորենացու և Վարդան Արևելցու վկայությունների վրա, ցույց է տալիս, որ այս գրերն անպիտան էին հայերենի հնչյունական կառուցվածքը փոխանցելու համար և ձայնավորումներ չէին պարունակում:

Մաշտոցից առաջ գոյություն ունեցող գրի հարցի քննարկումը
Հեղինակը մանրամասն ներկայացնում է տարբեր գիտական վարկածները.
• Մաշտոցի կողմից հունարեն, ասորերեն կամ պարսկերեն գրի փոխառության և ձևափոխման վերաբերյալ.
• ակադեմիկոս Գուրգեն Սևակի վարկածը հայկական այբուբենի և եթովպական (սաբեական) գրի ազգակցության մասին, որը մերժվում է գրային համակարգերի սկզբունքային տարբերության պատճառով (վանկային և հնչյունական).
• Նիկոլայ Մառի և Հովսեփ Օրբելու դիրքորոշումը նախահայկական գրի գոյության մասին, որը իբր օգտագործվել և լրացվել է Մաշտոցի կողմից:

Եզրակացություն
Մերուժանյանն ընդգծում է, որ Մաշտոցից առաջ գոյություն ունեցող գրերի հարցը մնում է բաց և հաստատվում է հիմնականում անուղղակի վկայություններով: Միևնույն ժամանակ հեղինակը պնդում է. ավելի վաղ գրի հնարավոր գոյության ընդունումն ամենևին չի նսեմացնում Մեսրոպ Մաշտոցի մեծությունը, ով ստեղծել է հայկական այբուբենի ամբողջական և համընդհանուր համակարգ: Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ հենց Մաշտոցի գործունեության շնորհիվ, ինչպես ասում է Կորյունը, «Աստված խոսեց հայերեն», և ինքը մտավ պատմության մեջ որպես գրի ստեղծող, որը դարձավ հայ ժողովրդի ազգային և հոգևոր ինքնության պահպանման գլխավոր գործիքը՝ քաղաքական բաժանման և մշակութային ձուլման առջև: