«Անի» Արշակ Ֆեթվաջյանի
Ashkhar.org պարբերականի №3 (36) համարում հրապարակված հոդվածը նվիրված է նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճյանի կյանքին ու ստեղծագործությանը՝ մի կերպարի, որի նշանակությունը հայ մշակույթի համար մնում է անհամեմատ քիչ հայտնի՝ նրա իրական վաստակի համեմատ։
Կենսագրություն և արվեստագիտական ձևավորում
Հեղինակը հետևում է Ֆեթվաճյանի ուղուն՝ սկսած 1863 թվականին Տրապիզոնում ծնունդից, Կոստանդնուպոլսում և Հռոմում կրթություն ստանալուց, մինչև մասնագիտական վարպետության ձևավորումը.
- ուսումն Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում և Սան Լուկա ակադեմիայում.
- երեք տարի Վենետիկի մխիթարյանների մոտ, աշխատանք ձեռագրերի և մանրանկարների հետ.
- Վիեննայում և Սանկտ Պետերբուրգում գտնվելը, որտեղ նկարիչը դարձել է Ջրաներկագիրների ընկերության միակ օտարերկրացի անդամը։
Անին և ժառանգության պահպանման առաքելությունը
Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Ֆեթվաճյանի Արևելյան Հայաստանով քսանամյա ուղևորությունների շարքի նկարագրությունը (1900 թվականից սկսած), որի ընթացքում նա ստեղծել է շուրջ երկու հազար ստեղծագործություն՝ նվիրված հին ճարտարապետության հուշարձաններին՝ Հաղպատին, Ջուղային, Գանձասարին և, մասնավորապես, Բագրատունիների հին մայրաքաղաք Անիին։ Ընդգծվում է նրա մոտեցման սկզբունքային տարբերությունը ժամանակակիցներից (Բաշինջաղյան, Սուրենյանց, Թերլեմեզյան)՝ Ֆեթվաճյանը գերակայություն էր տալիս փաստագրական ճշգրտությանը՝ ձգտելով գրանցել ոչնչացվող մշակութային ժառանգությունը լուսանկարից անգամ ավելի բարձր փաստացիական հավաստիությամբ։
Հասարակական և պետական գործունեություն
Հեղինակը նշում է նկարչի քաղաքացիական դիրքորոշումը, որն արտահայտվել է հետևյալում.
- «Հայաստանի մանուկը» (1903) կտավի ստեղծում, որը խորհրդանշում է ազգային-ազատագրական պայքարը.
- 1918 թվականին Էրզրումի վրա բարձրացված ազգային դրոշի էսքիզի մշակում.
- Առաջին Հանրապետության իշխանությունների պատվերով դրամանիշերի և փոստային նամականիշների էսքիզների վրա աշխատանք.
- Փարիզում Անհայտ զինվորի հուշարձանի համար հիշատակի պսակի ստեղծում։
Միջազգային ճանաչում
Առանձին ուշադրություն է դարձվում Ֆեթվաճյանի ցուցահանդեսային գործունեությանը Լուվրում, Լոնդոնում (այդ թվում՝ Հնագիտության արքունական ինստիտուտում), ինչպես նաև ԱՄՆ համալսարաններում՝ Կոլումբիայի և Փրինսթոնի, որտեղ նրա աշխատանքները բարձր են գնահատվել որպես եզակի ներդրում համաշխարհային հնագիտության և հայագիտության մեջ։
Եզրակացություն
Հոդվածն ավարտվում է նկարչի ճակատագրի ողբերգական կողմի մատնանշմամբ. չնայած խորհրդային իշխանություններին կրկնակի դիմումներին, Ֆեթվաճյանը այդպես էլ չկարողացավ վերադառնալ հայրենիք և մահացավ պանդխտության մեջ 1947 թվականին։ Հեղինակի եզրահանգման հիմնական միտքն այն է, որ Ֆեթվաճյանի ժառանգությունը ոչ միայն գեղարվեստական, այլև գիտական-փաստագրական արժեք է, որը պահանջում է ժամանակակից հայրենակիցների կողմից ավելի մեծ ճանաչում և ուսումնասիրություն։
Հոդվածը մոռացությունից վերադարձնում է նկարչին, որի ջրաներկները դարձել են ավերված հայկական ճարտարապետության ամենաճշգրիտ փաստագրական վավերագիրը՝ Անիից մինչև Գանձասար.
Նկարչությունը որպես հնագիտական վավերագիր