«Արմենոպոլիս», կամ Գերլայի բարոկկո» - Նիկոլայե ՍԱԲԷՈՒ

Նիկոլае Սабэուի «"Արմենոպոլիս" կամ Գերլայի բարոկկո» հոդվածը նվիրված է Տրանսիլվանիայի Գերլա (Արմենոպոլիս, Սամոշույվար) քաղաքի ձևավորման և քաղաքաշինական զարգացման պատմությանը, որը դիտարկվում է որպես Տրանսիլվանիայի հայկական սփյուռքի կողմից ստեղծված քաղաքային բարոկկոյի եզակի օրինակ։

Ներածություն և պատմական հետահայացք
Հեղինակը հետևում է բնակավայրի պատմությանը՝ սկսած դակերի դարաշրջանից և Նապոկայից ելնող ճանապարհի վրայի հռոմեական ռազմական ճամբարից մինչև միջնադարյան Գերլայդա մաքսատունը (առաջին անգամ հիշատակված 1291 թ.-ին)։ Նշվում են տարածքի սեփականատերերի հաջորդական փոփոխությունները՝ Լացկո վոյևոդայից մինչև Գերեբ ընտանիքը և Օրադեայի կաթոլիկ եպիսկոպոսությունը, ինչպես նաև Սոմեշ գետի ամրոցի՝ որպես տարածաշրջանի վարչական կենտրոնի նշանակությունը XVI–XVII դարերում։

Հայկական գաղութացումը
Հոդվածը հիմնական իրադարձություն է համարում XVII դարի վերջին Մոլդովայից (Բիստրիցա, Գեորգենի, Ֆրումոասա) հայ ընտանիքների վերաբնակեցումը՝ Միհայ Ապաֆի իշխանի համաձայնությամբ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հետևյալին.
• Օքսենդիոս Վերժերեսկու եպիսկոպոսի դերին, ով հասավ քաղաքաշինության իրավական իրավունքի (jus extruendae Armenopolis) ձեռքբերմանը.
• գաղութարարների տնտեսական արտոնություններին՝ մորթեղենի դաբաղման, առևտրի, ազատ տոնավաճառների իրավունքներին, որոնք հաստատվել են մի շարք ավստրիական կայսրերի կողմից.
• մշակութային սինթեզի ոնոմաստիկ վկայություններին (հայ-ռումինական ազգանուններ)։

Իրավական և քաղաքային կարգավիճակը
Մանրամասն քննարկվում է քաղաքի կողմից ազատ թագավորական քաղաքի կարգավիճակի ձեռքբերման գործընթացը՝ Կարլ VI-ի 1726 թ. ակտը, Մարիա-Թերեզիայի հաստատումները, Սիբիուի 1759 թ. սեյմի որոշումը և Հովսեփ II-ի 1786 թ. հրամանագիրը։ Առանձին վերլուծվում է քաղաքի հերալդիկ խորհրդանշանագրությունը՝ երկգլխանի արծիվը և Արարատ լեռան մոտիվը, որոնք արտացոլում են հայկական ինքնությունը։

Ճարտարապետական և քաղաքաշինական զարգացումը
Հեղինակը վերականգնում է Գերլայի՝ որպես ծրագրված բարոկկո քաղաքի կառուցապատման փուլերը. տների թվի աճը 1716 թ.-ի 111 տնտեսությունից մինչև 1818 թ.-ի 990-ը, փայտից քարե շինարարության անցումը 1712 թ.-ից հետո, կենտրոնական հրապարակի ձևավորումը՝ պաշտամունքային և վարչական կառույցներով (Սողոմոնի եկեղեցի, Սուրբ Երրորդության հայ-կաթոլիկ տաճար, ֆրանցիսկյան վանք, քաղաքապետարանի շենքը՝ Հալլերի ամրոցին համադրելի նախագծով)։ Հիշատակվում են նաև բարեկարգման ինժեներական աշխատանքները (Ջրաղացային ջրանցք, հրապարակի սալապատում) և հրդեհային անվտանգության միջոցառումները։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Գերլան Տրանսիլվանիայի համար հազվագյուտ օրինակ է ամբողջական ձևով ծրագրված բարոկկո քաղաքի, որը ստեղծվել է հայ վերաբնակիչների շինարարական վարպետության և առևտրային տաղանդի զուգակցման, ինչպես նաև հողային իրավունքների և քաղաքային արտոնությունների ձեռքբերման հետևողական իրավական և ֆինանսական ռազմավարության շնորհիվ, ինչը XVIII դարից մինչև XIX դարի սկիզբ ապահովել է բնակավայրի կայուն քաղաքաշինական զարգացումը։