«Հայերը Սերբիայում XIII-XX դարերում» - Բաբկեն ՍԻՄՈՆՅԱՆ

Բաբկեն Սիմոնյանի հոդվածը նվիրված է Սերբիայում հայկական գաղութի պատմությանը՝ ընդգրկելով յոթ դար՝ միջնադարից մինչև XX դար, և հանդիսանում է հայ-սերբական կապերի քիչ ուսումնասիրված թեմայի համակարգային լուսաբանման առաջին փորձերից մեկը՝ հիմնված ճարտարապետական հուշարձանների, էպիգրաֆիկայի, գրավոր աղբյուրների և հեղինակի կողմից տասնամյակների ընթացքում հավաքած դաշտային նյութերի վրա։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը նշում է, որ Սերբիայում հայկական գաղութի պատմությունը մինչ օրս չի ստացել ամբողջական գիտական նկարագրություն. գոյություն ունեն միայն առանձին ժամանակաշրջանների նվիրված ցրված հրապարակումներ։ Սիմոնյանն իր հետազոտության մեջ հենվում է.
• էպիգրաֆիկ հուշարձանների վրա (վանական պատերի և տապանաքարերի արձանագրություններ)．
• հայ և սերբ ժամանակագիրների վկայությունների վրա (մասնավորապես՝ Գրիգոր Դարանաղցու)．
• սերբ և հայ գիտնականների աշխատությունների վրա (Ս. Տեր-Ներսիսյան, Ջ. Բոշկովիչ, Օ. Խալպախչյան)．
• բանավոր ավանդույթների և բնակչության մարդահամարների տվյալների վրա։

Վիտովնիցա վանքը և հայ ճարտարապետները

Հոդվածի կենտրոնական հատվածներից է Վիտովնիցա վանքի (1218 թ.) երկլեզու՝ հայերեն-սերբերեն արձանագրության վերլուծությունը, որը վկայում է տաճարի կառուցման մասին կտիտոր Լատոյի կողմից։ Հեղինակը հետևում է հուշարձանի թվագրման և հեղինակության շուրջ գիտական բանավեճին՝ ընդգծելով, որ արձանագրության ոճը և եկեղեցու ճարտարապետական առանձնահատկությունները վկայում են հայ ճարտարապետների մասնակցության մասին։ Հենվելով Օ. Խալպախչյանի և Ջ. Բոշկովիչի եզրակացությունների վրա՝ Սիմոնյանը պնդում է, որ Վիտովնիցան դարձել է մորավյան ճարտարապետական դպրոցի նախատիպը, որն ազդել է այնպիսի հուշարձանների վրա, ինչպիսիք են Ռավանիցան, Մանասիան և Գորնյակը։

Կոսովոյի ճակատամարտը և Երմենչիչ վանքը

Առանձին բաժին է նվիրված Երմենչիչ վանքին, որը, ըստ ավանդության, հիմնադրվել է 1389 թ. Կոսովոյի ճակատամարտից հետո օսմանյան բանակի հայ զինվորների կողմից՝ ի երախտագիտություն սերբերի ստրկացմանը մասնակցելուց խուսափելու համար։ Հեղինակը վերականգնում է վանքի բազմիցս ավերման և վերականգնման դրամատիկ պատմությունը՝ թուրքերի և սերբ ապստամբների կողմից, ինչպես նաև բերում է տեղանվանական և անթրոպոնիմիկ վկայություններ («Էրմենկա», «Երմենկա» անուններ)՝ որպես հայերի և սերբերի համատեղ բնակության ապացույց։

Բելգրադը և հայկական սփյուռքը

Հոդվածի եզրափակիչ մասում քննարկվում է Բելգրադում հայկական գաղութի ձևավորումը XVI–XVII դարերից սկսած՝ կապված Նախիջևանից, Երևանից, Էրզրումից և Ղրիմից միգրացիաների հետ։ Հեղինակը բերում է Բագրատունի-Չելեբի ազգատոհմի ծագումնաբանական տվյալներ, ինչպես նաև մատնանշում է Բելգրադի ամրոցում պահպանված տապանաքարային հուշարձանները՝ որպես քաղաքում հայերի ներկայության նյութական հաստատում։

Եզրակացություն

Սիմոնյանը հանգում է այն եզրակացության, որ Սերբիայում հայկական գաղութը, չնայած իր սակավաթվությանը, նկատելի հետք է թողել երկրի մշակութային և ճարտարապետական ժառանգության մեջ, իսկ հայկական և սերբական ավանդույթների փոխներթափանցումը՝ եկեղեցական ճարտարապետությունից մինչև կենցաղային սովորույթներ, վկայում է երկու ժողովուրդների խորը և բազմադարյան կապերի մասին, որոնք կարիք ունեն հետագա համալիր գիտական ուսումնասիրության։