«Հայը» - Դերենիկ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ

Դերենիկ Դեմիրճյանի «"Հայը"» հոդվածը նվիրված է հայ ականավոր գրողի, «Վարդանանք» վեպի հեղինակի` էսսեի վերլուծությանը, որն առաջին անգամ հրապարակվել է 1920 թվականի օգոստոսի 2-ին և այդ ժամանակից ի վեր հազվադեպ է վերահրատարակվել՝ հիմնականում Սփյուռքի հայկական մամուլում։ Հրապարակումը ընթերցողին է ներկայացնում տեքստի հայերեն բնագիրը՝ ռուսերեն և անգլերեն ամբողջական թարգմանության հետ միասին։

Ներածություն և հրապարակման համատեքստը
Հոդվածի հեղինակն ընդգծում է էսսեի բացառիկ կարգավիճակը՝ որպես XX դարասկզբի հայ հրապարակախոսական մտքի հազվագյուտ և քիչ հայտնի հուշարձան, ստեղծված հայ ժողովրդի համար ճակատագրական պատմական պահին՝ Ցեղասպանությունից անմիջապես հետո և պետականության համար պայքարի թեժ ժամանակաշրջանում։ Տեքստի կարևորությունը կայանում է հայի ազգային բնավորության ամբողջական, պարադոքսալ դիմանկարը մի շարք հակադրությունների ու հակասությունների միջոցով ներկայացնելու փորձի մեջ։

Հիմնական դրույթ
Դեմիրճյանը կառուցում է Հայի պատկերը որպես սկզբունքորեն անըմբռնելի, «խաբուսիկ» էություն, որն սահում է միանշանակ սահմանումից։ Էսսեի հիմնական միտքն արտահայտվում է հակադիր դրվագների շարքով.

• Հայ-առևտրական, ամենօրյա կյանքում ժլատ, բայց ընկերությանը ողջ ունեցվածքը զոհաբերելու ընդունակ.
• Հայ-աշխատավոր, աշխատանքով ինքն իրեն ուժասպառ անող, բայց պանդխտության մեջ վերածվող ծույլ ծառայի կամ անտուն մուրացկանի.
• Հայ՝ վեհաշուք վանքերի և խաչքարերի կառուցող, միևնույն ժամանակ պաշտոնական կրոնականության հանդեպ անտարբեր.
• Հայ-հասարակ մարդ, ով մերժում է աստիճաններն ու արարողակարգերը, բայց ծայրահեղ վտանգի պահին ընդունակ է հերոսական ինքնազոհության։

Թեմատիկ գծեր
Էսսեում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձված.

– Հայի քաղաքական անհետևողականությանը, «երեք ճակատով» կռվելու հակվածությանը և բացակա ուժի վրա կողմնորոշվելուն.
– ատելություն հարուցելու ունակությանը այնտեղ, որտեղ մյուս ժողովուրդները կարող են սեր վաստակել.
– ամենամեծ պատմական ողբերգություններից անգամ հետո ներելու հազվագյուտ պատրաստակամությանը.
– խորունկ, թաքնված վիրավորանքին, որը կարելի է համեմատել սամուրայի պատվի հետ, ով պատրաստ է վրիժառությունն իր իսկ դեմ ուղղել։

Կենտրոնական պատկերն ու եզրափակումը
Էսսեի գագաթնակետը դառնում է բարձր լեռներից իջեցված գերի արծվի փոխաբերությունը՝ պատկեր, որը խորհրդանշում է ազատության՝ որպես ժողովրդի գոյության միակ իսկական պայմանի, կորուստը։ Այս պատկերի միջոցով Դեմիրճյանը ձևակերպում է հիմնական եզրակացությունը՝ Հայը ստրկության ազատությանն ու հպատակության երջանկությանը նախընտրում է տառապանքը՝ Ազատությունը դասելով կյանքից բարձր։ Հակասությունների, վիրավորանքի և վեհության հենց այս պարադոքսալ միասնության մեջ է հեղինակը տեսնում ազգային բնավորության իսկական էությունը, որն անհասանելի է ռացիոնալ բացատրության համար, սակայն ըմբռնելի է կարեկցանքի և պատմական հիշողության միջոցով։