«Հայկական ճարտարապետությունը» - Կոստան ԶԱՐԵԱՆ

Ներածություն և մեթոդաբանությունОзнакомление и методология. Հեղինակի մեկնակետը արվեստի՝ որպես «հակաճակատագրական» ուժի պատկերացումն է, որը ստեղծագործության ակտով հակադրվում է չգոյությանն ու քաոսին։ Իսկական արվեստի ստեղծագործությունը դիտվում է որպես ժողովրդի կոլեկտիվ անգիտակցականի արդյունք, իսկ հոգևոր զարգացման բարձրագույն աստիճանը, մարմնավորված կայուն ոճի մեջ, ծնում է Մշակույթ։ Հայ ժողովուրդը, ըստ Զարյանի, պատկանում է այն սակավաթիվ ժողովուրդներից, որոնք կարողացել են ոգին ու միտքը մարմնավորել քարի մեջ՝ ճարտարապետությունը դարձնելով դարերի ավերածությունների միջով ազգային դիմագիծը պահպանելու իր գլխավոր «զենքը»։

Հիմնական դրույթը. Հեղինակը պնդում է, որ հայ ճարտարապետությունը միակ լիովին պահպանված և ճշգրիտ լեզուն է, որով արտահայտվել է հայ ոգին, քանի որ՝

• երգային ավանդույթը կորցրել է իր մաքրությունը.
• եկեղեցին միտքը ենթարկել է աստվածաբանական խնդիրներին.
• պոեզիան և բանահյուսությունը հասել են բեկորային տեսքով՝ ընդօրինակողների ընտրողականության պատճառով։

Հենց այդ պատճառով ճարտարապետությունը ճանաչվում է որպես ազգային ոգու ընկալման գլխավոր աղբյուր, ընդ որում մեկնաբանվում է որպես վերացական, «համրախոս» և հենց այդ պատճառով ուղղակի արվեստ։

Երկրաչափությունը և թիվը՝ որպես ոճի հիմք. Հայ ճարտարապետության կենտրոնական հատկանիշը կոչվում է նրա երկրաչափականությունը, որը հասկացվում է ոչ թե որպես ձևական հնարք, այլ որպես դարաշրջանի հետ միասին փոփոխվող «ոգու մաթեմատիկայի» դրսևորում։ Զարյանը հետագծում է պատմական գիծը՝ պյութագորասյան մաթեմատիկայից ալեքսանդրյան դպրոցների միջով մինչև Դիոփանտոսի հայտնագործությունները, որոնք ընդլայնեցին թվի հասկացությունը և հիմք դրեցին աշխարհընկալման նոր ձևին՝ ժամանակակից հայ քրիստոնեական ճարտարապետության ձևավորմանը (մասնավորապես՝ Էջմիածնի տաճարի կառուցմանը)։

Արայական/Արմենական՝ որպես նոր դասականություն. Շպենգլերյան մշակույթների սխեմային հակադրվելով՝ հեղինակը ներմուծում է առանձնահատուկ, «հայկական» դասականության հասկացությունը՝ Արայականը, որը սինթեզում է դիոնիսյան-պրոմեթևսյան ժառանգությունը քրիստոնեական աշխարհընկալման հետ։ Ի տարբերություն հունական դասականության, որը փակված է տեսանելիի և չափելիի սահմաններում («տո մե օն» սկզբունքը), հայկական ավանդույթը միավորում է երկրայինն ու երկնայինը, վերջավորն ու անվերջը, ինչը սիմվոլիկորեն արտահայտվում է անվերջության մեջ սլացող, հատվող գծերի կերպարով։

Ճարտարապետության բնույթը և նրա ձևերը. Ճարտարապետությունը սահմանվում է որպես տարածության կազմակերպում, որը նրան օժտում է մարմնականությամբ և հոգևոր կյանքով։ Ի տարբերություն արտաքին տեսքի վրա կողմնորոշված հունական ճարտարապետության՝ հայկական ճարտարապետությունը հավասարապես զարգացնում է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին տարածությունը՝ ներգրավելով անհատին ամբողջական հոգևոր ապրումի մեջ։ Այս լեզվի հիմնական երկրաչափական խորհրդանիշներն են՝

• խորանարդը՝ ճշմարտության և կայունության նշան.
• շրջանը՝ հավասարակշռության և գոյության չափի կերպար.
• երկու հենարանների վրա հենված կամարը՝ անսահմանության ձգտող շարժման խորհրդանիշ, որը որոշեց ռոմանական ոճի և Վերածննդի հետագա զարգացումը։

Եզրակացություն. Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ հայ ճարտարապետությունը ինքնուրույն, պատմականորեն և մետաֆիզիկապես հիմնավորված դասականության տեսակ է, որը կանգնած է դորիական տաճարի և գոթական տաճարի միջև՝ արտահայտելով մարդու և տիեզերքի փոխազդեցության նոր, հոգևորապես հագեցած լեզուն։