«Հայկական հոգին բելառուսական գոտիներում» - Իրինա ՍԿՎՈՐՑՈՎԱ

Իրինա Սկվորցովայի հոդվածը նվիրված է հայ վարպետների և առևտրային տների դերին XVII–XVIII դարերում բելառուսական հողերում կունտուշային գոտիների արտադրության ձևավորման և զարգացման գործում, ներառյալ հայտնի սլուցկյան գոտիների ծագումնաբանությունը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը դիտարկում է կունտուշային գոտին որպես Համագործակցության (Речь Посполита) ազգային արիստոկրատական հանդերձանքի հիմնական տարր և միաժամանակ որպես դեկորատիվ-կիրառական արվեստի հուշարձան։ Հետազոտությունը հենվում է սարմատիզմի գաղափարախոսության, Արևելքի հետ առևտրային կապերի և մանուֆակտուրային արտադրության տեխնոլոգիական առանձնահատկությունների պատմամշակութային վերլուծության վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս հետևել գոտու էվոլյուցիային՝ ներկրված արևելյան իրից մինչև ինքնատիպ բելառուսական գեղարվեստական երևույթ։

Գոտիների նկատմամբ նորաձևության գաղափարական նախադրյալները
Սկվորցովան ցույց է տալիս, որ գոտիների պաշտամունքի տարածումը կապված էր շլյախտայի ծագումը հին սարմատներից բխեցնող ծագումնաբանական առասպելի հետ, որը ծագել էր 1569 թվականի Լյուբլինի ունիայից հետո։ Արիստոկրատիայի ձգտումը նմանվել «հին նախնիներին»՝ նրանց կենցաղի մակերեսային իմացության պայմաններում, հանգեցրեց «սարմատականի» նույնացմանը արևելյան նյութական մշակույթի հետ և խթանեց հանդերձանքի ու տան հարդարանքի արևելամոլության (օրիենտալիզմի) նորաձևությունը։

Հայ վաճառականների և վարպետների դերը
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում.
• Գալիցիայում և Համագործակցության այլ շրջաններում հայ վերաբնակիչների զգալի դերին, ովքեր այստեղ հաստատվել էին XI դարից սկսած մի քանի գաղթաալիքների արդյունքում.
• Նիկորովիչների առևտրային տան գործունեությանը, որն ապահովում էր տարբեր գնային կարգի արևելյան գոտիների ներմուծումը.
• Ստամբուլի հայ ջուլհակների՝ Յակուբ Պիատրովիչի և Էվոն Միկոնովիչի աշխատանքին, ովքեր առաջինն էին հարմարեցրել արևելյան գոտու կառուցվածքը եվրոպական կրելաձևին՝ ստեղծելով երկկողմանի հյուսվածքի տեսակ և կրճատելով զարդային մոտիվները։

Հեղինակն ընդգծում է, որ հենց հայ վարպետներն էին նախաձեռնել արևելյան գոտու վերափոխումը դեպի ապագա բելառուսական տեսակի իր, ներմուծելով նախշի համաչափության սկզբունքներն ու վարպետների ստորագրությունները Համագործակցության շուկայի համար նախատեսված իրերի վրա։

Տեղական արտադրության ձևավորումը
Առանձին բաժին նվիրված է բելառուսական հողերում սեփական «պարսկարաններ» («персиярни») կազմակերպելու դժվարություններին՝ հումքի, սարքավորումների և որակյալ կադրերի ներկրման անհրաժեշտությանը։ Սկվորցովան նշում է, որ այս դժվարությունների հաղթահարման գործում վճռորոշ դեր խաղաց մագնատական տոհմերի (Ռադզիվիլների, Օգինսկիների, Սապեգաների, Պոտոցկիների) հովանավորչությունը, ովքեր ձգտում էին երկրի մանուֆակտուրային անկախությանը։ Առաջին արհեստանոցները ծագեցին Գալիցիայում, մասնավորապես՝ Ստանիսլավում գործող հայ Դոմինիկ Միսիորովիչի արհեստանոցում, որտեղ շարունակվեց Ստամբուլի հայ ջուլհակների դրած կոմպոզիցիոն սկզբունքների զարգացումը։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Բելառուսում կունտուշային գոտիների արտադրության զարգացման բոլոր փուլերում՝ «նախապատրաստական», «վաղ» և «բարձր»,— որոշիչ դեր է խաղացել հայ վարպետների ու վաճառականների մասնակցությունը։ Նրանց գործունեությունն ապահովեց ոչ միայն գոտիների արտադրության տեխնիկական կատարելագործումը, այլև ինքնատիպ գեղարվեստական լեզվի ձևավորումը, որն ի վերջո ամենաբարձր արտահայտությանը հասավ Սլուցկի մանուֆակտուրայի իրերում՝ դառնալով Բելառուսի գեղարվեստական մշակույթի խորհրդանիշներից մեկը։