«Երուսաղեմի հայկական խեցեգործությունը» - Նուրիտ ԿԵՆԱԱՆ-ԿԵԴԱՐ

Նուրիթ Քենաան-Կեդարի հոդվածը նվիրված է Երուսաղեմի հայկական խեցեգործական դպրոցի պատմությանն ու գեղարվեստական ինքնատիպությանը, որը ձևավորվել է թուրքական Քյութահիայից վարպետների տեղափոխությունից հետո՝ XX դարի սկզբին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը մատնանշում է գիտական գրականության զգալի բացը. Իզնիկի, Քյութահիայի և թուրքական այլ կենտրոնների խեցեգործության հետազոտողները ավանդաբար սահմանափակվել են XVI–XIX դարերի իրերի նկարագրությամբ, կատալոգավորմամբ և թվագրմամբ՝ առանց ուշադրության թողնելով արտադրության սոցիալական և հայեցակարգային կողմերը։ XX դարի արտադրանքը համարվել է քիչ արժեքավոր՝ որպես «զանգվածային», իսկ հայ վարպետների դերը հաճախ լռության է մատնվել քաղաքական պատճառներով։ Աշխատանքը հենվում է երկու նախորդ թանգարանային կատալոգի վրա (1986 և 2000 թվականների ցուցահանդեսների), սակայն առաջին անգամ նպատակ է դնում ներկայացնել Երուսաղեմի խեցեգործական դպրոցը որպես ինքնուրույն գեղարվեստական երևույթ՝ իր ժամանակագրությամբ, զարգացման փուլերով և վարպետների հեղինակային ինքնագիտակցությամբ։

Հիմնական դրույթ

Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ անհրաժեշտ է տարբերակել ժառանգված նմուշները մեխանիկորեն վերարտադրող արհեստավորին և ավանդույթի հիման վրա սեփական տեսողական լեզու մշակող արվեստագետին։ Հեղինակը պնդում է, որ Երուսաղեմի խեցեգործությունը տիրապետում է ինքնուրույն գեղարվեստական արտահայտչականության և զբաղեցնում է եզակի տեղ Արևելքի հախճապակե անոթների պատմության մեջ՝ հակառակ արևմտյան այն մոտեցմանը, ըստ որի նման իրերն ընկալվում են միայն որպես անանուն կոլեկտիվ արհեստի արգասիք։

Պատմական համատեքստ. Երուսաղեմ տեղափոխությունը

Դիտարկվում են 1919 թվականին Երուսաղեմ ժամանման հանգամանքները երեք հայ վարպետական ընտանիքների՝ Դավիթ Օհանեսյանի, Նշան Բալյանի և Մկրտիչ Կարաքաշյանի, որոնց հրավիրել էր «Փրո-Երուսաղեմ» ընկերությունը Ժայռի մզկիթի սալիկների վերականգնման համար։ Նշվում է բրիտանացի ճարտարապետ Չարլզ Էշբիի դերը և նրա՝ Երուսաղեմը որպես «Արևելքի քաղաք» ընկալող ռոմանտիկ հայեցակարգը, ինչպես նաև Դավիթ Օհանեսյանի դրամատիկ կենսագրությունը, ով վերապրել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների հայերի տեղահանությունը և հովանավորներ էր գտել բրիտանացի դիվանագետների շրջանում։

Դավիթ Օհանեսյանի ստեղծագործությունը

Առանձին բաժին նվիրված է Օհանեսյանի՝ Վիա Դոլորոսայում գործող արհեստանոցի վերլուծությանը, որը գործել է մինչև 1948 թվականը.

• Իզնիկի, Քյութահիայի և Թոփքափը պալատի ավանդույթների հետ կապի պահպանում (նոճիների, ծաղիկների, աստղաձև զարդանախշերի մոտիվներ)․
• իսլամական և պարսկական պատկերագրության վերափոխում քրիստոնեական խորհրդանշանների՝ կիրառված Երուսաղեմի կառույցներում (Ռոքֆելլերի թանգարան, Սուրբ Հովհաննեսի հիվանդանոց, Սուրբ Անդրեասի եկեղեցի, Սիոն լեռան հայկական գերեզմանատուն)․
• VI դարի հին հայկական խճանկարի մոտիվների օգտագործում.
• արտադրության բոլոր փուլերի նկատմամբ արվեստագետի ամբողջական վերահսկողություն, ներառյալ որբ աշակերտ-օգնականների ուսուցումը և ներկերի ու գմբեթապատվածքի սեփական բաղադրատոմսերի մշակումը։

Եզրակացություն

Հեղինակը հանգում է եզրակացության, որ Երուսաղեմի հայկական խեցեգործական դպրոցը ներկայացնում է ինքնուրույն գեղարվեստական ավանդույթ, որը ձևավորվել է վարպետության բանավոր փոխանցմամբ ընտանիքների նեղ շրջանակում և Քյութահիայի ժառանգության հեղինակային վերաիմաստավորմամբ։ Դավիթ Օհանեսյանի գործունեությունը դիտարկվում է որպես այս ավանդույթի հիմնարար փուլ, որը դրել է գեղարվեստական լեզվի հիմքերը, ինչը շարունակել են նրա աշակերտները՝ Երուսաղեմից նրա մեկնումից հետո 1948 թվականին։ Դպրոցի հետագա զարգացումը, ներառյալ վարպետների հաջորդ սերունդների ստեղծագործությունը, վերլուծվում է հետազոտության երկրորդ մասում, որը հրապարակվել է հրատարակության հաջորդ համարում։