«Երուսաղեմի հայկական խեցեգործությունը» (վերջաբանը) - Նուրիթ ԿԵՆԱԱՆ-ԿԵԴԱՐ

Նուրիտ Քենաան-Քեդարի հոդվածը նվիրված է Երուսաղեմի հայկական խեցեգործության մասին ուսումնասիրության եզրափակիչ մասին, որի կիզակետում հայտնվում է հետպատերազմյան շրջանի երկու առանցքային վարպետների՝ Մարի Բալյանի և Ստեփան Կարակաշյանի ստեղծագործությունը, ովքեր ժառանգել են Կարակաշյան-Բալյան ընդհանուր արհեստանոցը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը հետևում է Մարի Բալյանի կենսագրությանը՝ ֆրանս-հայկական ծագում ունեցող նկարչուհու, ով դիզայների ինքնուրույն կարիերան սկսել է միայն 35 տարեկանում, 1960-ականների սկզբին Կարակաշյանի և Բալյանի արհեստանոցների բաժանումից հետո։ Վերլուծությունը կառուցվում է նրա ստեղծագործության երեք շրջանների առանձնացման վրա.

• 1964–1975 թթ. — սեփական ձևերի որոնում ավանդական պատկերագրության շրջանակներում.
• 1980-ական թթ. — անցում կոմպոզիտային մեծ վահանակների և խոշոր անոթների ստեղծմանը.
• 1990-ական թթ. — հասուն հեղինակային ոճ և եզակի մոնումենտալ կոմպոզիցիաներ։

Մարի Բալյանի պատկերագրությունը

Վերլուծության կենտրոնական տեղն զբաղեցնում է նկարչուհու խորհրդանշական երանգապնակը.

• թռչունները — կարևորագույն մոտիվ, որի արմատները գնում են վաղքրիստոնեական և իսլամական ավանդույթ, և որը Բալյանի մոտ ձեռք է բերում անհատականացված, գրեթե մարդակերպ գծեր («Շագալի սիրամարգերը» որպես արհեստանոցի խորհրդանշական պատկեր).
• եղնիկներն ու այծյամները — ավանդական քրիստոնեական խորհրդանիշներ, լցված դինամիկայով և շարժումով.
• ձկները — վաղքրիստոնեական խորհրդանշանականությանն ընդառաջող մոտիվ, որը մարմնավորում է հավատացյալների հոգիները.
• աստվածաշնչյան և արթուրյան սյուժեներ, ծառեր (նոճի, նշատունկ, արմավենի), դաշտային ծաղիկներ։

Նկարչուհու գեղարվեստական լեզուն

Հեղինակն ընդգծում է Մարի Բալյանի հեռացումը Կարակաշյան-Բալյան արհեստանոցի ստատիկությունից՝ ուղղություն վերցնելով դեպի ալիքաձև, «կանացի» գծեր և զուգահեռ պատումային շերտեր՝ առաջին հայացքից սիմետրիկ կոմպոզիցիայի ներսում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գեղեցկության՝ որպես զգայական և իդիլիական սկզբի, գեղագիտական կատեգորիային, որն հակադրվում է XX դարի արևմտյան արվեստի արմատական դեկոնստրուկտիվ գեղագիտությանը. Բալյանի խեցեգործությունը մեկնաբանվում է որպես «այգի անապատում», որը մարմնավորում է դրախտի տեսլականը Երուսաղեմի բնանկարային պայմաններում։

Ստեփան Կարակաշյանի արվեստը

Հոդվածի երկրորդ մասում քննարկվում է զարգացման զուգահեռ ուղին՝ Ստեփան Կարակաշյանի արհեստանոցը, որը հորից ժառանգած կոմպոզիցիոն սխեմաները պահպանել և ճշգրտորեն վերարտադրել է։ Մանրամասն կատալոգավորվում են հիմնական զարդանկարային պատկերները՝ բացված պոչով կռունկը, դրախտի թռչունը, միմյանց միահյուսվող սիրամարգերի զույգը, պոչի մեդալիոնային կոմպոզիցիայով ճակատային պատկերները, ինչպես նաև ձկների և թռչունների եզակի համադրությունը մեկ կոմպոզիցիայի մեջ։ Նշվում է վարպետի բնորոշ ոճը՝ հստակ, հաստ ուրվագիծ, լոկալ գույն, ներկի խիտ շերտ։

Հիմնական եզրակացություն

Երկու վարպետների ստեղծագործական ռազմավարությունների համադրումը հեղինակին թույլ է տալիս ձևակերպել հիմնական եզրակացությունը. եթե Ստեփան Կարակաշյանը գիտակցաբար մշակել է ստատիկություն և կանոնին հավատարմություն, որն իր աշխատանքներին հաղորդում է առեղծվածի և լեգենդի զգացողություն, ապա Մարի Բալյանը, ելնելով նույն ավանդական ձևերի բառապաշարից, զարգացրել է խորապես անհատական, դինամիկ և զգայական գեղարվեստական լեզու, որը դարձել է Երուսաղեմի հայկական խեցեգործական ավանդույթի ինքնուրույն ներդրումը XX դարի արվեստի մեջ։