«Երուսաղեմի հայկական խեցեգործությունը» (շարունակություն) - Նուրիթ ԿԵՆԱԱՆ-ԿԵԴԱՐ
Նուրիտ Կենաան-Կեդարի «Երուսաղեմի հայկական խեցեգործությունը» հոդվածը (շարունակություն) նվիրված է Կարաքաշյան-Պալյան միացյալ արհեստանոցի պատմությանն ու գեղարվեստական լեզվին, որը XX դարի Երուսաղեմի հայկական խեցեգործության հիմնական արհեստանոցներից մեկն է։
Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը շարունակում է հրատարակության նախորդ համարում սկսված հետազոտությունը՝ անդրադառնալով այն ժամանակաշրջանին, երբ Մկրտիչ Կարաքաշյանն ու Նշան Պալյանը հեռացան Դավիթ Հովհաննիսյանի արհեստանոցից և 1922 թվականին հիմնեցին սեփական «Պաղեստինյան խեցեգործություն» ձեռնարկությունը։ Հետազոտության մեթոդը հիմնված է արհեստանոցի մոնումենտալ աշխատանքների պատկերագրական վերլուծության վրա՝ համեմատելով դրանք տեղական վաղքրիստոնեական և ուշանտիկ նմուշների հետ։
Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ Կարաքաշյան-Պալյան արհեստանոցը, շարունակելով Կյոթահիայի խեցեգործության տեխնիկական ավանդույթները, կատարեց սկզբունքային տեղաշարժ պատկերների բովանդակության մեջ՝ բուսական-ծաղկային պահեստացանկից անցնելով դեպի հնաքրիստոնեական սիմվոլիկա, ինչը արտացոլում էր հայ արվեստագետների գոյության նոր սոցիալ-մշակութային իրականությունը Երուսաղեմի հայ համայնքի ներսում։
Հիմնական թեմատիկ ուղղություններ
- Սիոն լեռան հայկական գերեզմանատան համար ստեղծված մոնումենտալ աշխատանքները (1930-ական թթ.)՝ խաչքարի տիպի խաչի պատկերով վահանակներ՝ որպես Հարության և Եկեղեցու հաղթանակի խորհրդանիշ, հեղինակային ստորագրություններ՝ միահյուսված հայկական հապավումների տեսքով։
- Տեղական խճանկարային հուշարձանների ազդեցությունը՝ հայկական մատուռ-դամբարանից VI դարի թռչուններով խճանկարը և Երիքովի մոտ գտնվող Օմայադների պալատից VIII դարի խճանկարը։ Քննարկվում է սիմվոլիկ մոտիվների՝ որթատունկի, պտուղներով զամբյուղի, թռչունների, կենաց ծառի, եղջերուների ու այծյամի փոխառությունը և դրանց փոխակերպումը խեցեգործական նկարչության մեջ։
- Այծյամի՝ որպես հավատացյալ հոգու պատկերի սիմվոլիկան (Սաղմոս 41:2), այս մոտիվի կապը մկրտության պատկերագրության հետ։
- 1963 թվականին Հայկական թաղամասի Սուրբ Հակոբոս տաճարի ճակատամասի համար կատարված աշխատանքները՝ վարպետների վերջին խոշոր համատեղ մոնումենտալ գործը, կատարված իրենց հայրերի հիշատակին։
- Արհեստանոցի ստեղծագործական գործընթացը՝ էսքիզի հեղինակ-նկարչի դերը, նկարի փոխադրումը իրի վրա, ուղղակի ներկման դեպքերը սպասքի վրա, նկարների արխիվի՝ որպես արհեստանոցի «ձևերի բառարանի» նշանակությունը։
- 1964 թվականին արհեստանոցի բաժանումը Սեդրակ Պալյանի և Ստեփան Կարաքաշյանի միջև, հումքի ու էսքիզների բաժանումը, ընդհանուր սիմվոլիկ ավանդույթի պահպանումը՝ ձևավորված երկու արհեստանոցների հետագա ինքնուրույն զարգացման ընթացքում։
Եզրակացություն
Հեղինակը եզրակացնում է, որ Կարաքաշյան-Պալյան արհեստանոցը մի քանի տասնամյակների ընթացքում ձևավորել է կայուն և ճանաչելի գեղարվեստական լեզու, որը միավորել է Սուրբ երկրի հնաքրիստոնեական սիմվոլիկան Փոքր Ասիայի խեցեգործության արհեստագործական ավանդույթի հետ։ 1964 թվականին արհեստանոցի բաժանումը չհանգեցրեց գեղարվեստական հաջորդականության խզման. ընդհանուր պատկերագրական ժառանգությունը շարունակում էր սնուցել երկու նոր արհեստանոցների ստեղծագործությունը, ինչը անհրաժեշտություն է ստեղծում հետագայում ուսումնասիրելու սկզբնական էսքիզների և դրանց հետագա տարբերակների փոխհարաբերությունը։ Հետազոտության ավարտը խոստացվում է հրատարակության հաջորդ համարում։
Հոդվածը հետևում է, թե ինչպես Կարակաշյան-Բալյանի արվեստանոցը ստեղծեց Երուսաղեմի ճանաշելի խեցեգործական լեզուն՝ միավորելով Փոքր Ասիայի արհեստը տեղական վաղքրիստոնեական պատկերագրության հետ, և թե ինչպես այս լեզուն վերապրեց արվեստանոցի 1964 թվականի բաժանումը։
Արհեստի պատկերագրական շրջադարձ