«Կիպրոսի հայ լուսանկարիչները» - Կիրակոս ԶԱՐԴԱՐՅԱՆ

«Կիպրոսի հայ լուսանկարիչները» հոդվածը նվիրված է Կիրակոս Զարտարյանի՝ կիպրական լուսանկարչության վաղ վարպետներից մեկի կյանքին ու ստեղծագործությանը, որի կենսագրությունը հեղինակի կողմից դիտարկվում է որպես կղզու հայ սփյուռքի ընդհանուր պատմության մաս։ Հրապարակումը շարունակում է «Անիվ»-ի նյութաշարը՝ նվիրված այն հայերին, ովքեր դարձել են Արևելյան Միջերկրածովյան երկրների լուսանկարչական արվեստի հիմնադիրները, և հենվում է Marfin Laiki կիպրական բանկի աջակցությամբ հրատարակված ալբոմների, ինչպես նաև Ստավրոս Լազարիդեսի տեքստի վրա։

Ներածություն և համատեքստ
Հոդվածն սկսվում է Զարտարյան ընտանիքի նախապատմության համառոտ ակնարկով՝ XX դարասկզբի Ադանայի ծաղկուն հայ համայնքի, որը ավերվեց Օսմանյան կայսրության քաղաքական ցնցումների հետևանքով։ Հեղինակը հետևում է ընտանիքի ուղուն՝ ընդգրկելով.
• հոր՝ Կարապետ Զարտարյանի և նրա եղբոր հաջողակ ձեռներեցությունը.
• 1921 թվականին Կիլիկիայից ֆրանսիական զորքերի դուրսբերումից հետո Կիպրոս գաղթելու հարկադրանքը.
• Լառնակայում, ապա՝ Նիկոսիայում փախստականների կարգավորումը։

Կիրակոս Զարտարյանի կենսագրությունը
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հերոսի անձնական ճակատագրին՝ վեցամյա երեխայի հասակում Կիպրոս ժամանելուց մինչև Մելիքյան և Մելքոնյան դպրոցներում կրթություն ստանալը և hԱյկազ Ավեդիսյան վարպետի ազդեցության ներքո որպես լուսանկարիչ ձևավորվելը։ Նշվում է, որ Զարտարյանի ուղին բնորոշ է հայ փախստականների սերնդին, որի ինտեգրումը կիպրական հասարակության մեջ ուղեկցվում էր անձնական կորուստներով և մշտական հարմարվողականությամբ։

Մասնագիտական գործունեություն
Հեղինակը բնութագրում է Զարտարյանի ստեղծագործական մեթոդը որպես ոճերի և թեմաների հազվագյուտ բազմազանություն այդ ժամանակաշրջանի համար՝ ստուդիական դիմանկարային նկարահանումից մինչև բնանկարային և ռեպորտաժային լուսանկարչություն։ Ընդգծվում են՝
• լույսի և կոմպոզիցիայի հետ աշխատանքի վարպետությունը.
• 1930–1950-ական թվականների Նիկոսիայի իր կողմից պատկերված տեսարանների եզակիությունը.
• բրիտանական գաղութային վարչակազմի պաշտոնական լուսանկարչի կարգավիճակը։

Արխիվի ճակատագիրը և ժառանգությունը
Հոդվածի կարևոր թեմաներից է Զարտարյանի լուսանկարչական արխիվի կորուստը՝ ստուդիայի փակումից և ընտանիքի 1959 թվականին Անգլիա գաղթելուց հետո։ Պահպանված 360 բացիկները, որոնք հրատարակվել են 1935 և 1945–1950 թվականներին, ճանաչվում են որպես նրա տաղանդի միակ լիարժեք վկայությունը։

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Կիրակոս Զարտարյանի կենսագրությունը ներկայացնում է ոչ միայն մեկ առանձին վարպետի պատմություն, այլև Կիպրոսում հայ փախստականների կոլեկտիվ ճակատագրի փաստագրական արտացոլումը, և նրա լուսանկարչական ժառանգությունը, չնայած հիմնական արխիվի կորստին, մնում է կղզու XX դարի առաջին կեսի տեսողական պատմության կարևոր աղբյուր։