«Սբ. Մակարիոսի հայկական վանքը» - Ալեքսանդր-Միքայել ԽԱՋԻԼԻՐԱ
Ալեքսանդր-Միքայել Խաջիլիրայի հոդվածը նվիրված է Սբ. Մակարիոսի հայկական վանքի (Մակարայ Վանք, Ermeni Manastırı) պատմությանը՝ կիպրահայության կարևորագույն հոգևոր և մշակութային սրբավայրերից մեկի, որը գտնվում է Պլատանիոտիսայի անտառում, Գալեֆկայի մոտակայքում, օկուպացված Պենտադակտիլոս լեռնաշղթայի հարակից տարածքում։
Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը վերականգնում է վանքի բազմադարյան պատմությունը՝ հենվելով պատմական փաստաթղթերի, ֆիրմանների, ճանապարհորդների վկայությունների և եկեղեցական աղբյուրների վրա՝ հետևելով նրա ճակատագրին հիմնադրումից մինչև ներկա վիճակը։
Հիմնադրումը և վաղ պատմությունը
- Վանքը հիմնադրվել է մոտավորապես 1000 թվականին կոպտերի կողմից՝ ի հիշատակ Ալեքսանդրիայի Սբ. Մակարիոսի.
- 1425 թվականին անցել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու տնօրինության տակ.
- խաչակրաց և վենետիկյան տիրապետության ժամանակաշրջաններում վանականները հայտնի էին կանոնի խստությամբ.
- օսմանյան տիրապետության օրոք ստացել է «Կապույտ Վանք» (Կապոյտ Վանք) անվանումը՝ փեղկերի և դռների գույնի պատճառով։
Կապերը հայ սփյուռքի և հոգևորականության հետ
Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձված վանքի՝ որպես կիլիկիացի կաթողիկոսների և հոգևորականների հանգստի ու բուժման վայրի դերին, այդ թվում՝ 1695 թվականին այստեղ Մխիթարյան միաբանության հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացու գտնվելուն։ Այս իրադարձությանն է նվիրված 1931 թվականին կառուցված հուշարձան-կոթողը, որի նախագիծը կատարել է ճարտարապետ Կարո Պալյանը։
Վերանորոգումներ և տնտեսական կյանք
Հեղինակը թվարկում է XVII–XX դարերի բազմաթիվ վերանորոգման և շինարարական աշխատանքները, ներառյալ՝ 1642, 1660 և 1791 թվականների ֆիրմաններով հարկերից ազատագրումը, նոր զանգակատան կառուցումը (1814), ճանապարհի անցկացումը (1926) և ջրամատակարարման խնդրի լուծումը՝ Գասպարյան և Մարաշլյան բարերարների շնորհիվ։
Դերը համայնքի կյանքում
- ապաստան փախստականների համար՝ 1894–1896 և 1909 թվականների կոտորածներից հետո.
- գործունեություն որպես ուսումնարան և ամառային ճամբար՝ որբերի և արտիստավորների համար.
- Հայկական լեգիոնի մարտիկների պատրաստման վայր (1917–1918).
- կիպրահայ ընտանիքների ավանդական հանգստյան վայր՝ մինչև 1974 թվականը։
Սրբավայրերի ճակատագիրը և օկուպացիան
Առանձին քննարկվում է Նիկոսիա, այնուհետև Անթիլիասի կաթողիկոսարան տեղափոխված եզակի ձեռագրերի (1202–1740 թթ.) ճակատագիրը, ինչպես նաև սրբապատկերների կորուստը, ներառյալ Սբ. Մակարիոսի հրաշագործ պատկերի, 1974 թվականի թուրքական ներխուժման ժամանակ։ Հեղինակը նկարագրում է տարածքի օկուպացիան, դրա օգտագործումը թուրքական իշխանությունների կողմից, 1996 թվականի հրդեհից պատճառված վնասը և սրբավայրը հյուրանոց դարձնելու անհաջող փորձերը՝ միջազգային հանրության բողոքներին հակառակ։
Ուխտագնացությունների վերականգնումը
Եզրափակիչ բաժինը նվիրված է 2007 թվականից ի վեր վանք մուտքի վերականգնմանը՝ Վարդգես Մահդեսյանի ջանքերով և ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի աջակցությամբ, ինչը կիպրահայությանը հնարավորություն տվեց կրկին ուխտագնացություններ կատարել այս սրբավայր։
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ, չնայած ավերածություններին և լքվածությանը, Սբ. Մակարիոսի հայկական վանքը մնում է կիպրահայության պատմական հիշողության և կրոնական ինքնության կենդանի խորհրդանիշ՝ սպասելով արդարության վերականգնմանը և օրինական տերերի վերադարձին։
Հոդվածը ներկայացնում է Կիպրոսի հայկական Սուրբ Մակարիոս վանքի հազարամյա պատմությունը՝ հոգևոր կենտրոնից ու փախստականների ապաստանից մինչև թուրքական զորքերի կողմից օկուպացումը և մեր օրերում ուխտագնացությունների վերականգնումը։
Պահպանված ինքնության սրբավայրը