ՀԱՅ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՆԵՐԸ (ԳԼԱՁՈՐ, ՈՐՈՏՆԱՎԱՆՔ, ՏԱԹԵՎ) ՈՐՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ՖԵՆՈՄԵՆ. ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ՇԱՐՈՒՆԱԿԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ

Դավիթ քահանա Գիշյան

02․07․2026

Հոդվածը նվիրված է XIII–XV դարերի հայ միջնադարյան համալսարանների (վարդապետարանների)՝ Գլաձորի, Որոտնավանքի և Տաթևի ուսումնասիրությանը՝ որպես եզակի քաղաքակրթական ֆենոմենի։ Հեղինակի հիմնական դրույթն այն է, որ պետականության կորստի պայմաններում այս ուսումնական հաստատությունները դարձան ազգային ինքնապահպանման գլխավոր ինստիտուտը՝ իրենց վրա վերցնելով ժողովրդի էթնիկական, լեզվական և կրոնական ինքնության պաշտպանության գործառույթները։
Ստորև ներկայացված է հոդվածի առանցքային հայեցակետերի համառոտ ակնարկը.

1. Ինստիտուցիոնալ շարունակականության հայեցակարգը
   Հեղինակը հիմնավորում է, որ Գլաձորը (1282–1338), Որոտնավանքը (1340-ական թթ.) և Տաթևը (1373–1410-ական թթ.) ներկայացնում էին մեկ միասնական ինստիտուտ, որը քաղաքական ճնշումների (մոնղոլական և լենկթեմուրյան տիրապետության) պատճառով տեղափոխվում էր աշխարհագրական տարբեր վայրեր, սակայն պահպանում էր ուսուցչական հաջորդականության անընդհատ գիծը։ Այս շղթան գլխավորում էին ականավոր գիտնական-րաբունապետերը՝ Ներսես Մշեցին, Եսայի Նչեցին, Հովհաննես Որոտնեցին և Գրիգոր Տաթևացին։
2. Կրթական մոդելը և համեմատությունը Եվրոպայի հետ
   Հայկական համալսարաններում կիրառվում էր «յոթ ազատ արվեստների» մոդելը (եռյակ և քառյակ գիտություններ) և «Արիստոտելի ծառի» սխեման։ Ուսումնական ծրագիրը ներառում էր աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն, քերականություն, ճարտասանություն, ինչպես նաև բնագիտական առարկաներ՝ մաթեմատիկա, տոմարագիտություն, բժշկություն և մարդակազմություն (անատոմիա)։
   Նմանությունները Եվրոպայի հետ. Գիտությունների կառուցվածքը և գիտական աստիճանների (վարդապետի) շնորհման ընթացակարգերը տիպաբանորեն մոտ էին եվրոպական համալսարաններին։
   Տարբերությունները. Ուսուցումն իրականացվում էր մայրենի (հայերեն) լեզվով, այլ ոչ թե լատիներենով։ Ի տարբերություն եվրոպական կենտրոնների, հայկական դպրոցները գոյություն ունեին առանց պետական աջակցության՝ բացառապես տեղական իշխանների (Օրբելյանների և Պռոշյանների) նվիրատվությունների հաշվին։
3. Տաթևի համալսարանի կառուցվածքը
   Գրիգոր Տաթևացու օրոք ծաղկման շրջանում (1393–1409) համալսարանն ունեցել է երեք «ֆակուլտետներից» բաղկացած հստակ կառուցվածք.
   Երաժշտական. ծիսական երգեցողության և խազային նոտագրության ուսումնասիրություն։
   Գեղարվեստական. գրչության արվեստ (կալիգրաֆիա), գրքի ձևավորման արվեստ և մանրանկարչություն։
   Աստվածաբանական-փիլիսոփայական. ուսուցման բարձրագույն աստիճանը, որը ներառում էր «արտաքին» (անտիկ) և «ներքին» (եկեղեցական) գիտությունները, տրամաբանությունն ու մանկավարժությունը։
4. Քաղաքակրթական դերը և ինքնության պաշտպանությունը
   Համալսարանները պայքար էին մղում մի քանի ճակատներով.
   Դիմակայություն իսլամացմանը. վարդապետները պատրաստում էին քարոզիչներ ժողովրդի մեջ աշխատելու համար, իսկ Գրիգոր Տաթևացուն ստեղծեց հիմնարար հակաճառական (բանավիճային) երկեր իսլամի դեմ։
   Հակաունիտորական (հակամիարարական) պայքար. Հայ Առաքելական հավատի պաշտպանությունը լատինացումից և կաթոլիկ եկեղեցու (ունիտորների շարժման) ծավալապաշտությունից։ Հովհաննես Որոտնեցին և նրա աշակերտներն օգտագործում էին արևմտյան սխոլաստիկայի խորը իմացությունը՝ կաթոլիկ դոգմաները հենց իրենց իսկ մեթոդներով հերքելու համար։
   Լեզվի պահպանում. հայոց լեզվի ամրապնդումը որպես բարձրագույն գիտության գործիք՝ ի հակակշիռ լատիներենի։
5. Քաղաքական արդյունքը
   Տաթևի դպրոցի գործունեությունը հող նախապատրաստեց պատմական կարևորագույն իրադարձության՝ 1441 թվականին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսական աթոռը Վաղարշապատ (Էջմիածին) վերադարձնելու համար։ Այս տեղափոխման և դրա տեսական հիմնավորման նախաձեռնողները եղան Տաթևացու ուղղակի աշակերտները՝ Թովմա Մեծոփեցին և Հովհաննես Հերմոնեցին։

Հոդվածի եզրակացության մեջ ընդգծվում է, որ XIV–XV դարերի հայկական բարձրագույն դպրոցը այն բացառիկ օրինակներից է, թե ինչպես մտավոր ավանդույթը կարողացավ փոխարինել բացակայող պետական ինստիտուտներին և ապահովել ազգի գոյատևումը։