Համառոտագիր

Կարեն Աղեկյանի «Մեծ մասշտաբներ» հոդվածը շարունակում է հեղինակի «Կուժ-մարդ» աշխատության («Անիվ» թիվ 19, 2008) խնդրագրությունը և նվիրված է հայ ազգի՝ «մեծ մասշտաբների»՝ իմպերիական տարածքների և կառույցների, որոնք գերազանցում են սեփական ազգային պետության շրջանակները, հանդեպ ենթադրյալ առանձնահատուկ հակման տարածված թեզի քննադատական վերլուծությանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Ելնելով կողմնակի դիտորդների (Հ.֖.Ֆ. Լինչ, Ս. Լուրիե) դատողություններից, ըստ որոնց հայերին «անհետաքրքիր» են փոքր պետության մասշտաբները, հեղինակը դնում է մեթոդաբանական հարց՝ իրականում ո՞ւմ մասին է խոսքը՝ էթնոսի, որպես մասնավոր անձերի հանրագումարի, թե՞ ազգի, որպես ինքնակազմակերպման սուբյեկտի։ Այս տարանջատումը դառնում է վերլուծության հիմնական գործիք։

Առանցքային դրույթ

Հոդվածի հիմնական թեզն է՝ հայերի մի մասի հակումը դեպի խոշոր կենտրոններ (Կոստանդնուպոլիս, Թիֆլիս, Մոսկվա, Լոս Անջելես) բացատրվում է ոչ թե «իմպերիական մասշտաբներով», այլ միգրացիայի սովորական տրամաբանությամբ՝ աշխատանքի, ավելի լավ կենսապայմանների և հնարավորությունների որոնումով, որը բնորոշ է ցանկացած սփյուռքի (ռուսական, չինական, հրեական, թուրքական)։ Խնդիրը ոչ թե միգրացիայի ուղղության մեջ է, այլ Հայրենիքում գործերի իրական վիճակի հետ դրա հարաբերակցության մեջ։

Շարժական և պատրիարքական տարրը

Հեղինակը մտցնում է հայ հասարակության երկու պատմական տիպերի տարանջատում.

• պատրիարքական գյուղացիական մեծամասնություն, արմատացած հողում.
• շարժական տարր (հոգևորականություն, առևտրականներ, մտավորականություն), որը դեռ Ցեղասպանությունից առաջ սահմանում էր հասարակական կյանքի հիմնանոտը։

Ցեղասպանությունից և խորհրդային արդիականացումից հետո շարժական տարրի բաժինը կտրուկ աճեց, ինչը և ստեղծում է հայ ազգի ենթադրյալ առանձնահատուկ «իմպերիական» բնության պատրանքը։

Կայսրություններին ծառայությունը որպես կասկածելի փարգումենտ

Վերլուծելով հայկական ծառայության երևույթը տարբեր կայսրություններին (Ռուսական, Օսմանյան, ֖֗Ֆրանսիական և այլն), հեղինակը ցույց է տալիս, որ սա ազգային ամենևին ոչ բնորոշ գիծ չէ. նույն կերպ ծառայել են գերմանացիները Ռուսիային, հույները՝ Օսմանյան կայսրությանը, լեհերը՝ Նապոլեոնին։ Հավաքական ծառայությունը միշտ հիմնված է եղել կողմերի գործնական հետաքրքրությունների համընկնման վրա, ոչ թե «մասշտաբների» հանդեպ միստիկական հակման։

Ժամանակակից վիճակի ախտորոշում

Հոդվածի կենտրոնական գիծը հանդիսանում է այն փաստի արտահայտումը, որ Հայաստանի ներկայիս դժվարությունները ծնվում են ոչ թե արտաքին ուժերից, այլ հասարակության ներքին անպատրաստականությունից՝ ստանձնել պետականաշինության պատասխանատվությունը։ Հեղինակը նշում է.

• հայկական ինքնագիտակցության վերածումը կենցաղային, ընտանեկան մակարդակի.
• խորհրդային փորձից ժառանգված հեռացումը հավաքական սոցիալական ակտիվությունից.
• «սեփական աննշանության» հանդեպ հարմարավետ հավատը, որը հանում է Հայրենիքի հանդեպ անհատական պատասխանատվությունը։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն է. «մեծ մասշտաբների հանդեպ հակման» դիցաբանությունը ազգային բնավորության արտացոլում չէ, այլ ազգային պատասխանատվությունից անհատական հեռացման պրակտիկայի ռացիոնալացում։ Հայ հասարակության իրական խնդիրը ոչ թե նոր «մասշտաբային» հովանավորների որոնման մեջ է, այլ էթնիկական հոգեբանությունից ազգային հոգեբանության անցնելու մեջ՝ այսինքն, Հայրենիքի հանդեպ հուզական կապի գիտակցված վերածման քաղաքացիական պատասխանատվության ձևի և պետականաշինության մեջ իրական մասնակցության։