«Մարդը Պոլիսից» - Հարցազրույց Ռոբեր Հադեջյանի հետ

Ashkhar.org ամսագրում հրապարակված հոդվածը նվիրված է Ստամբուլի «Մարմարա» թերթի գլխավոր խմբագիր Ռոբեր Հադդեճյանի հետ հարցազրույցին, որը բացահայտում է նախկին ԽՍՀՄ հայերի համար քիչ հայտնի պատկերը՝ Պոլսի (Ստամբուլի) հայ համայնքի կյանքի, նրա պատմության, հաստատությունների, խնդիրների ու հեռանկարների վերաբերյալ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը կառուցված է որպես ընդարձակ զրույց, որի ընթացքում Հադդեճյանը հետևողականորեն բնութագրում է ստամբուլահայության յուրահատուկ կարգավիճակը, որը չի դասվում ո՛չ սփյուռքին, ո՛չ էլ մետրոպոլիայի հայությանը, քանի որ համայնքը ձևավորվել է ոչ թե վերաբնակիչների, այլ դարերի ընթացքում քաղաքի բնիկ բնակիչների կողմից։

Հիմնական դրույթ
Հարցազրույցի կենտրոնական թեզն է երկակի հավատարմության սկզբունքը՝ լինել Թուրքիայի Հանրապետության բարեխիղճ քաղաքացի և միաժամանակ պահպանել ազգային ինքնությունը։ Հենց այս հիմքի վրա է, ինչպես նշում է զրուցակիցը, տասնամյակներ շարունակ կառուցվել համայնքի ինքնակառավարումը՝ Պատրիարքարանի և ընտրովի ազգային հաստատությունների ցանցի միջոցով։

Համայնքի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը
Հադդեճյանը մանրամասն նկարագրում է.
• Կոստանդնուպոլսի Պատրիարքարանը՝ որպես հոգևոր և վարչական կենտրոն, որը թուրքական իշխանությունների կողմից Ազգային կենտրոնական մարմնի լուծարումից հետո միավորում է կրոնական և աշխարհիկ գործառույթները,
• 15 հայկական և 3 հայ-կաթոլիկ դպրոցներից բաղկացած համակարգը, որը ֆինանսավորվում է «Սիրո զոհասեղան» ամենամյա բարեգործական հանգանակությունների միջոցով,
• 33 գործող եկեղեցիներ, որոնք տառապում են հոգևորականների պակասից,
• Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցը՝ գրեթե 175-ամյա պատմություն ունեցող ամենախոշոր ազգային հաստատությունը, որը պահպանվում է համայնքի նվիրատվություններով և Գյուլբենկյան հիմնադրամի աջակցությամբ,
• հայկական մամուլը, ներկայացված «Մարմարա», «Ժամանակ» և «Ակօս» թերթերով։

Մշակութային կյանք և կարևոր իրադարձություններ
Առանձին ուշադրություն է դարձվում համայնքի հագեցած մշակութային օրակարգին՝ հայկական ստեղծագործական կոլեկտիվների (Չեքիջյանի երգչախումբ, Պետական երգի ու պարի համույթ, «Գայանե» բալետ) հյուրախաղերին, գրականության, երաժշտության և թատրոնի գործիչներին, ինչպես նաև վերջին տարիների կարևոր հասարակական-քաղաքական իրադարձություններին՝ 1915 թվականի իրադարձությունների 90-ամյակին, ազգային փոքրամասնությունների մասին օրենքի քննարկմանը, Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցին առընթեր թանգարանի բացմանը, հայ գրի հոբելյանին։

Ընթացիկ մարտահրավերներ
Հադդեճյանն առանձնացնում է համայնքի մի շարք սուր խնդիրներ.
• հայ լեզվի կորուստը երիտասարդության շրջանում և հայկական մամուլի ընթերցող լսարանի նվազումը,
• խառն ամուսնությունների թվի աճը,
• ազգային հաստատությունների անշարժ գույքի տիրապետման և կառավարման իրավական սահմանափակումները,
• Դպրեվանք ուսումնարանի վերակազմակերպումից հետո հոգևորականների պատրաստման ճգնաժամը,
• պետական բուհերում հայոց լեզվի մանկավարժական կրթություն ստանալու անհնարինությունը։

Անձնական և մասնագիտական կենսագրություն
Հարցազրույցի զգալի մասը նվիրված է հենց Հադդեճյանի ճակատագրին՝ 1915 թվականին տուժած ընտանիքի ժառանգորդ, Ստամբուլի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի շրջանավարտ, 1967 թվականից «Մարմարա» թերթի գլխավոր խմբագիր, ով զգալի ավանդ է ներդրել Թուրքիայի հայկական լրագրության զարգացման գործում։

Եզրակացություն
Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Պոլսի հայությունը յուրահատուկ պատմամշակութային երևույթ է, որը պահպանվել է ինքնակազմակերպման և բարեգործության ավանդույթի շնորհիվ, սակայն այսօր հայտնվել է լեզվական և ժողովրդագրական ձուլման վտանգի առաջ՝ պետության կողմից պահպանվող իրավական սահմանափակումների պայմաններում։