ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ․ Անթրոպոգեն արխիվից դեպի բազմակի բանականությունների էկոհամակարգ

Հեղինակ՝ Սոցիոլոգիական գիտությունների թեկնածու,

«Աշխարհ» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն

Հայկ Տրունյան

06.08.2026

Արհեստական բանականությունը որպես մշակույթի ֆենոմեն։ Լինելով մարդկային նպատակադրման արդյունք և սովորելով մարդկության կուտակած մշակութային ժառանգության վրա՝ ԱԲ-ն գերազանցում է պասիվ գործիքի դերը և վերածվում ակտիվ համահեղինակի՝ ձևավորելով «երկրորդային մշակույթ»։ Նրա գործունեության արդյունքները բաժանվում են երկու մակարդակի․ հիբրիդային մշակույթ (մարդու և ԱԲ-ի համատեղ ստեղծագործություն, որտեղ իմաստային կենտրոնը պահպանվում է մարդու կողմից) և մետամշակույթ (առանց իրականության հետ ուղղակի կոնտակտի՝ ալգորիթմի կողմից նշանների ու ոճերի ինքնավար վերահամադրում/րեկոմբինացիա)։

Հեղինակության ճգնաժամը և բանականությունների էկոհամակարգը։ Տեխնոլոգիաների ինտեգրումը ձևավորում է բազմակի բանականությունների (բնական, արհեստական, հիբրիդային և հավաքական) բարդ էկոհամակարգ, որն գործում է առանց պատշաճ կարգավորման։ Անհատական հեղինակության ավանդական հայեցակարգը բախվում է ճգնաժամի, քանի որ ԱԲ-ի ստեղծագործական սուբյեկտայնությունը բաշխված է սովորեցնող տվյալների ստեղծողների, ալգորիթմների մշակողների և փրոմփթերների (հրահանգավորողների) միջև։ Սա պայմանավորում է անցման անհրաժեշտությունը դեպի բաշխված կոգնիտիվ ժառանգության մոդել։

Լեզվի ազատագրումը (էմանսիպացիան) և ագենտայնությունը։ Լեզուն, որը կատարում է քաղաքակրթության օպերացիոն համակարգի դերը, ԱԲ-ի զարգացմամբ սկսում է ազատագրվել իր կենսաբանական կրողից։ Օժտված լինելով ինքնավար նպատակադրման ունակությամբ և պոտենցիալ իրավասուբյեկտայնությամբ՝ ԱԲ-ն գործիքից վերածվում է ինքնուրույն գործակալի (ագենտի), որն ունակ է փաստացի վերահսկողության տակ վերցնելու բարդագույն ֆինանսական, իրավական և վարչական համակարգերը։

Մարդու նոր դերը։ Այն պայմաններում, երբ մշակույթի առօրյա և օպերացիոն գործառույթները պատվիրակվում են ալգորիթմներին, մարդկության ապագան կախված է սեփական դերը վերաիմաստավորելու ունակությունից։ Մարդու արժեքը գիտելիքների կուտակումից տեղափոխվում է դեպի էթիկական նավիգատորի և իմաստների քուրատորի (համակարգողի) գործառույթների իրականացում, որը պատասխանատու է ստեղծվող արտեֆակտների գնահատման և էկզիստենցիալ (գոյաբանական) բովանդակալից լրացման համար։