«Արքայական ծովահեն Կիդի գործը» (վերջաբանը) - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Յուրի Բարսեղովի հոդվածը, որը հրապարակվել է «ԱՆԻՎ» ամսագրի №5 (8) համարում, ամփոփում է հայ վաճառականության՝ ծովահենության դեմ մղած պայքարի պատմությանը նվիրված հրապարակումների շարքը և վերաբերում է Ուիլյամ Կիդ նավապետի դատավարության վերլուծությանը, որը մեղադրվում էր «Քեդահ Մերչանթ» հայկական նավը գրավելու մեջ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Աշխատանքը հիմնված է դատական նիստի արձանագրությունների մանրամասն քննության վրա և հենվում է վկայությունների, դատական ամփոփումների ու պատմական աղբյուրների (անգլիական և ամերիկյան կենսագրական բառարաններ, «Բրիտանական հանրագիտարան») համադրման վրա։ Հեղինակը վերականգնում է դատավարության ընթացքը՝ բացահայտելով Կիդի գործի շուրջ ծավալված իրավական և քաղաքական պայքարի մեխանիզմները։

Հիմնական դրույթ. «ֆրանսիական անցագրի» առասպելը
Հոդվածի կենտրոնական թեման Կիդի պաշտպանության այն վարկածի վերլուծությունն է, ըստ որի գրավված նավն ունեցել է ֆրանսիական անցագիր, ինչը պետք է հիմնավորեր գրավումը որպես ավար ձեռք բերելու «օրինականությունը»։ Բարսեղովը ցույց է տալիս.

• վարկածը կառուցված էր՝ ապօրինի կերպով գրավված նավերին թշնամական ազգություն վերագրելու տարածված կապերային պրակտիկայի հիման վրա (օրինակ՝ 1649 թ. «Մերկանտե Արմենո»-ի գրավումը),
• ոչ մի վկա (Փալմեր, Դևիս, Բրեդինհեմ) չկարողացավ հաստատել, որ անձամբ տեսել է ֆրանսիական անցագիրը,
• դատարանը փաստեց նման փաստաթղթի գոյության ապացույցների լիակատար բացակայությունը,
• նույնիսկ անցագրի հիպոթետիկ առկայության դեպքում Կիդը չէր ազատվի ավարային դատարանի օրինական ընթացակարգն իրականացնելու պարտականությունից, ինչը չէր կատարվել։

Նավի և բեռի հայկական պատկանելության ապացուցումը
Հեղինակը մանրամասն լուսաբանում է, թե ինչպես տուժած վաճառականների ներկայացուցիչները ապացուցեցին «Քեդահ Մերչանթ»-ի հայկական պատկանելությունը՝ հենվելով 1688 թ. «հայ ազգի» հետ կնքված համաձայնագրի և Մեծ Մողոլի ու անգլիական թագի միջև խաղաղ հարաբերությունների վրա։ Գլխավոր տանուտեր բարոն Ուորդի ամփոփումը հաստատեց, որ նավն ու բեռը պատկանում էին հայերին և այլ անձանց, ովքեր խաղաղության մեջ էին անգլիական թագավորի հետ։

Կիդի դերը կողոպուտի կազմակերպման մեջ
Հենվելով խաչաձև վկայությունների վրա (Կիդի և Փալմերի բանավեճի դրվագը, Չերչիլի ու Հաուի ցուցմունքները)՝ հոդվածը հերքում է Կիդի փորձերը պատասխանատվությունը բարդել «ապստամբած անձնակազմի» վրա՝ ցույց տալով, որ հենց նավապետն էր նախաձեռնում կողոպուտները, կիրառում խոշտանգումներ և հաշվեհարդար տեսնում անհամաձայնների հետ։

Դատավճիռը և դրա հետևանքները
Մայիսի 9-ին Կիդը և վեց հանցակիցները մեղավոր ճանաչվեցին ծովահենության մեջ և դատապարտվեցին մահապատժի, որն իրականացվեց 1701 թ. մայիսի 23-ին։ Հեղինակը նշում է հայ տուժածներին փոխհատուցում տրվելու մասին տվյալների բացակայությունը և դա կապում է անգլիական թագի ու վիգերի քաղաքատնտեսական շահերի հետ, որոնց համար ծովահենության դեմ «պայքարն» ինքնին հարստացման աղբյուր էր հանդիսանում։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Կիդի դատավարությունը ակնհայտորեն ցույց է տալիս անգլիական գաղութատիրական քաղաքականության երկակի բնույթը. ծովահենության ֆորմալ դատապարտումը զուգակցվում էր ծովահենական մեթոդների համակարգային կիրառման և թալանված ունեցվածքի յուրացման հետ՝ ի շահ պետության և նրա հետ կապված անձանց, մինչդեռ տուժած հայ վաճառականների վնասների իրական հատուցումը մնում էր գործնականում անհասանելի։