«Հայ արվեստի ստեղծագործությունների սփյուռքը» - Լևոն ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ

Արվեստագիտության դոկտոր, Երևանի պետական համալսարանի հայ արվեստի պատմության և տեսության ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբիոնի վարիչ Լևոն Չուգասզյանի հոդվածը նվիրված է հայ արվեստի գործերի ողջ աշխարհով մեկ սփռվածության խնդրին և հայ արվեստագիտության առջև ծառացած՝ այս ժառանգության ուսումնասիրության, ատրիբուցիայի և գիտական շրջանառության մեջ ներմուծման խնդիրներին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը իր դատողությունը կառուցում է պահպանված հայկական գեղարվեստական ժառանգության մասշտաբի և դրա գիտական յուրացման չափազանց ցածր մակարդակի համադրման վրա։ Բերվում են քանակական ցուցանիշներ. մոտ 1500–2000 հայտնի մանրանկարիչ, որոնց պետք է ավելացնել խաչքարեր ստեղծողներին, ճարտարապետներին, ոսկերիչներին, զինագործներին, գորգագործներին, խեցեգործներին և վերջին երեք հարյուր տարիների ընթացքում եվրոպական ակադեմիաներում կրթություն ստացած նկարիչներին։

Հիմնական դրույթ

Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ հայկական արվեստի ստեղծագործությունների «սփյուռքը» միաժամանակ ողբերգական և պարադոքսալ կերպով արգասավոր երևույթ է.

• 1915–1923 թվականների Ցեղասպանությունը հանգեցրել է մեծ թվով հուշարձանների կործանման և թալանի;
• ողջ մնացած ստեղծագործությունների սփռումն աշխարհի թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում, այնուհանդերձ, ապահովել է դրանց պահպանության ավելի լավ պայմաններ;
• տարբեր ազգությունների մասնագետների ներգրավումը հայ արվեստի ուսումնասիրության մեջ նպաստում է դրա համամարդկային նշանակության բացահայտմանը։

Խնդրահարույց ուղղություններ

Հեղինակը մանրամասն կանգ է առնում մի քանի ճգնաժամային ոլորտների վրա.

• գորգագործություն — Հայաստանում իսկ հայկական գորգի թանգարանի բացակայությունը՝ Թուրքիայում և Ադրբեջանում նմանատիպ տասնյակ թանգարանների առկայության պայմաններում, գորգավաճառների դիմադրությունը արտադրանքի՝ որպես հայկական ատրիբուցիային;
• արծաթագործություն, մասնավորապես՝ Վանի դպրոց, որը մնացել է խորհրդային արվեստագիտության տեսադաշտից դուրս;
• խորհրդային ժամանակաշրջանի ինստիտուցիոնալ խոչընդոտներ — արվեստագիտության ամբիոնների բացակայությունը, կրոնական և վերացական արվեստի ուսումնասիրության գաղափարախոսական արգելակումը, ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի ասպիրանտուրայում կադրերի սակավությունը։

Նկարիչների ճակատագրերը և արտագաղթի ժառանգությունը

Առանձին բաժին նվիրված է հետխորհրդային ժամանակաշրջանի հայ նկարիչների կենսագրություններին. վարպետների զանգվածային մեկնումը Հայաստանից (Նկարիչների միության 103 անդամ քսան տարվա ընթացքում), նրանց ժառանգության ցրումը՝ ժառանգների բացակայության կամ նրանց արխիվները համակարգելու անկարողության պայմաններում, Միջին Ասիայում և հետխորհրդային տարածքում գաղթական-նկարիչների մասին տեղեկություններ հավաքելու դժվարությունները՝ Իրանում, Սիրիայում, Լիբանանում և ԱՄՆ-ում գտնվող սփյուռքի համեմատաբար ավելի բարենպաստ իրավիճակի ֆոնին։

Կենսագրական տեղեկագրքի նախագիծ

Զգալի տեղ է հատկացված ամբիոնի և «Allgemeines Künstlerlexikon» (հետագայում՝ «Saur», այժմ՝ «De Gruyter») համաշխարհային գեղարվեստական բառարանի խմբագրության միջև 1989 թվականին սկսված բազմամյա համագործակցության նկարագրությանը. հայկական կողմը 22 տարվա ընթացքում պատրաստում է կենսագրական հոդվածներ՝ բոլոր ժամանակների և ժողովուրդների նկարիչներին, քանդակագործներին և ճարտարապետներին ընդգրկող հրատարակության հերթական հատորներում ընդգրկելու համար։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ անհրաժեշտ է գիտական կադրերի համակարգված պատրաստում, ընդունակ ինչպես Հայաստանում պահվող ժառանգությունը գիտական շրջանառության մեջ ներմուծելու, այնպես էլ հայ արվեստի մասին օտարալեզու գրականությունը յուրացնելու, քանի որ առանց միջազգային համագործակցության և ինստիտուցիոնալ աջակցության՝ աշխարհով մեկ սփռված հայ գեղարվեստական ժառանգության լիարժեք ուսումնասիրման խնդիրը մնում է անիրագործելի։