«Իմացության ծառը. Գինեգործությունը Հայաստանում» - Արմեն ՄԵՐՈՒԺԱՆՅԱՆ

Արմեն Մերուժանյանի «Իմացության ծառը. Գինեգործությունը Հայաստանում» հոդվածը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհում՝ այս մշակույթի աշխարհակիրթ քաղաքակրթության հնագույն օջախներից մեկում, այգեգործության և գինեգործության պատմությանը, առասպելաբանությանն ու կրոնա-խորհրդանշական իմաստավորմանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը հենվում է հնագիտական տվյալների, հին ժամանակների հեղինակների վկայությունների (Հերոդոտոս), լեզվաբանական դիտարկումների և կրոնա-առասպելական տեքստերի (Աստվածաշունչ, ապոկրիֆներ, սուֆիական պոեզիա) վրա՝ կառուցելով բազմաշերտ պատմություն գինու մասին՝ որպես նյութական արտադրանք և որպես սրբազան խորհրդանիշ։

Հիմնական դրույթը
Մերուժանյանը հավաստիացնում է, որ գինեգործությունը Անդրկովկասում, մասնավորապես՝ Հայաստանում, աշխարհի հնագույններից մեկն է․ նրա արմատները հասնում են մ.թ.ա. V–IV հազարամյակներին, այսինքն՝ գործնականում մինչև երկրագործության ծագման ժամանակաշրջանը։ Հեղինակը փարգումներ է բերում «գինի» բառի հայկական ծագման օգտին (հայ. «գինի»)։

Պատմա-հնագիտական բաժին

• ուրարտական Թեյշեբաինի ամրոցի պեղումները՝ 480 գինու կարասով և պրոֆեսոր Լ. Ջանփոլադյանի կողմից որոշված ութ սորտի խաղողով.
• ասորական տուրքի հիշատակումը գինով և «խարջի» սորտի անվանման ծագումը.
• Հերոդոտոսի կողմից նկարագրված առևտրական նավերը, որոնք հայկական գինին Եփրատով տեղափոխում էին Բաբելոն.
• Դվինում VII դարի հնագիտական հայտնագործություններ՝ հնձաններ և կարասներ։

Առասպելական և կրոնական խորհրդանշանագիտություն
Հատուկ ուշադրություն է դարձված խաղողի որթատունկի կերպարին որպես «Կյանքի ծառ» և «Իմացության ծառ»․ բերվում է հայկական լեգենդը խաղողի մասին որպես արգելված պլոդ, ապոկրիֆական «Բարուքի Ապոկալիպսիսը», Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ տաճարի ռելիեֆները։ Հեղինակը հետևում է գինու խորհրդանշանագիտության անցմանը Դիոնիսոսի հին կուլտից դեպի քրիստոնեական Հաղորդություն, նշելով.

• Քրիստոսի խոսքերը որթատունկի և Գաղտնի Ընթրիքի մասին.
• Հայ Առաքելական Եկեղեցու առանձնահատկությունը՝ Պատարագի ընթացքում ջրով չնոսրացված, ամբողջական գինու օգտագործումը, ի տարբերություն Ալեքսանդր Ա. Պապի կողմից ներմուծված արևմտյան ավանդույթի։

Լեզվաբանական և ազգագրական ասպեկտ
Հեղինակը քննում է «ալկոհոլ», «սպիրտ» բառերի և հայկական «Ոգելից» («Ոգով հագեցած») բառի ծագումնաբանությունը, ինչպես նաև նկարագրում է գինեգործության ժողովրդական սովորույթները՝ բերքահավաքի տոնը, պատանու առաջին խաղողի հյութով ինիցիացիայի ծեսը, տերերի պետական հոգածությունը այգիների տնկման վերաբերյալ (հիշատակվում է Արգիշտիի որդի Ռուսայի ուրարտական արձանագրությունը)։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ գինեգործությունը Հայաստանում երբեք չի եղել միայն տնտեսական պրակտիկա. այն կազմել է ժողովրդի հոգևոր մշակույթի անբաժանելի մասը, միավորելով երկրագործական աշխատանքը, արևի պաշտամունքը, անմահության փիլիսոփայությունը և քրիստոնեական աստվածաբանությունը։ Գինին հայկական ավանդույթում ներկայանում է որպես «իմացության ծառ»՝ ուրախության, հոգևորացման և մարդու աստվածային սկզբի հետ կապի աղբյուր։