«Նորացման ոգին» - Տիգրան ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ

Տիգրան Մանսուրյանի «Նորոգության ոգին» հոդվածը նվիրված է Կոմիտասի ստեղծագործական ժառանգության և պատմական ճակատագրի վերաիմաստավորմանը՝ մի կերպարի, որը ավանդաբար ներկայացվում է ողբերգական երանգներով, թեև, ինչպես կարծում է հեղինակը, հենց նրա երաժշտությունը լցված է լույսով և կյանքահաստատող ուժով։

Ներածություն և կենսագրական համատեքստ
Հեղինակը սկսում է Կոմիտասի չիրականացած ցանկության դրվագով՝ Սևանա կղզում մենակեցության մասին. կրկնվող մերժումները մենակեցության համար ուղարկված խնդրագրերին, Մանսուրյանի կարծիքով, նախորոշեցին կոմպոզիտորի հետագա թափառական ուղին՝ Պոլիս, տառապանքներ և հոգեբուժարան։ Ընդգծվում է որբության, կենսագրության ողբերգականության և հենց Կոմիտասի բնավորության լուսավոր, կենսուրախ բնույթի հակադրությունը, ինչպես նաև նրա ստեղծագործությունների զգալի մասի («Շողեր ջան», «Ախ, Մարալ ջան») լուսավորության հատկանիշը, որը, սակայն, մնում է ավելի հայտնի, թախծոտ նմուշների ստվերում։

Կոմիտասը՝ որպես աշխարհների կապող օղակ
Հոդվածի առանցքային մոտիվը դառնում է Կոմիտասի ստեղծած «ամբողջական Հայաստանի» կերպարը՝ իդեալական տարածք, ուր, ըստ հեղինակի, ձգտում են ընդհարմոնիկ մեկ այլ իրականության մեջ երկրորդ տուն փնտրող հոգիները։ Հեղինակը հարց է բարձրացնում այս իդեալական աշխարհի և երկրային իրականության միջև անցման բարդության մասին՝ այն կապելով հենց կոմպոզիտորի պատմական ուղու գնահատականի հետ։

«Արևելք-Արևմուտք» խնդիրը երաժշտական մշակույթում
Հոդվածի կենտրոնական վերլուծական դրույթը վերաբերում է արևելյան և արևմտյան երաժշտական ավանդույթների հիմնարար տարբերությանը.
• արևելյան երաժշտությունը չգիտի կոմպոզիտորի ինստիտուտը և գոյություն ունի որպես ծիսակատարության մաս, որը թարմացվում է կատարողի կողմից.
• արևմտյան ավանդույթը կառուցվում է կոմպոզիտորի անհատականության և իրար հաջորդող դպրոցների շուրջ։
Կոմիտասը, ըստ հեղինակի պնդման, դարձավ հազվագյուտ հայ կոմպոզիտոր, որն իրականացրեց կոմպոզիտորական մտածողությունը լիարժեք իմաստով, միաժամանակ բախվելով ինչպես գյուղացիական միջավայրի, այնպես էլ բացառապես եվրոպական հեղինակություններին կողմնորոշված Թիֆլիսի ու Պոլսի սալոնների անըմբռնման հետ։ Բերվում է Կոստան Զարյանի վկայությունը՝ Կոմիտասի հետ հայ երաժշտության ֆոլկլորի վրա հենվելու շուրջ ունեցած բանավեճի մասին, ինչը, հեղինակի կարծիքով, վկայում է մտավորականության կողմից կոմպոզիտորի դերի ոչ ամբողջական գիտակցման մասին։

Ժառանգության ճակատագիրը և ժամանակակից դիմադրությունը
Առանձին ուշադրություն է դարձվում Կոմիտասի ձեռագրերի դրամատիկ ճակատագրին, որոնք ցրված են աշխարհով մեկ և մասամբ կորած, ինչպես նաև նրա երաժշտության բազմաթիվ «թարգմանությունների» ու սալոնային մշակումների երևույթին, որը հեղինակը մեկնաբանում է որպես կոմիտասյան ժառանգության իսկական հնչողությանը թաքնված հակազդեցության ձև։ Նշվում են, սակայն, նաև դրական տեղաշարժեր՝ «Պատարագի» կատարումը Բախի և Բեթհովենի պատարագների հետ հավասար, ինչպես նաև Կոմիտասի տեսական աշխատությունների ամբողջական ժողովածուի հրատարակումը։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Կոմիտասի տեսական ժառանգության հրատարակումը ներկայացնում է կոմպոզիտորին պարտադրված ողբերգականության կերպարի հանման հերթական փուլը և նրա հանճարի իսկական, նորոգող ոգու աստիճանական բացահայտումը՝ որպես ապագա հայկական կոմպոզիտորական դպրոցի հիմք։