Կարեն Աղեկյանի «Փոփոխությունների շարժիչ ուժը» հոդվածը (շարունակություն)

Կարեն Աղեկյանի «Փոփոխությունների շարժիչ ուժը» հոդվածը (շարունակություն) նվիրված է հայկական սփյուռքի՝ ազգային զարգացման իրական սուբյեկտի վերածմանը խոչընդոտող կառուցվածքային արգելքների վերլուծությանը և «համայնք», «հասարակություն» ու «Սփյուռք» հասկացությունների քննադատական վերիմաստավորմանը՝ ցեղասպանությունից հետո ձևավորված հայկական սփռվածքի կիրառմամբ։

Մասնատված միջավայր

Հեղինակը հենվում է աշխատանքի առաջին մասում ձևակերպված թեզի վրա. ազգային զարգացման շարժիչ ուժերի գործելու համար անհրաժեշտ է միջավայր՝ ազգային հասարակություն։ Հեղինակի կարծիքով՝ սփյուռքահայությունը չի կազմում անգամ մասնատված հասարակություն, այլ ներկայացնում է թույլ կապակցված խմբերի և համայնքների ցրված մի ամբողջություն։ Ընդգծվում է ազգի և էթնոսի սկզբունքային տարբերությունը. ազգը քաղաքական երևույթ է, այլ ոչ թե միևնույն արյան, լեզվի կամ մշակույթի կրողների գումարային ամբողջություն։

Համայնքը և հասարակությունը սփյուռքում

Հենվելով Ֆ. Թյոննիսի կողմից Gemeinschaft-ի (համայնք) և Gesellschaft-ի (հասարակություն) միջև առաջարկված դասական տարբերակման վրա՝ հեղինակը ցույց է տալիս.

• ավանդական համայնքը հենվում է ազգակցական կապերի, հուզական մերձության և կոնկրետ լանդշաֆտում արմատավորվածության վրա.
• բնակատեղափոխման, հատկապես հարկադրական բնակատեղափոխման ժամանակ այդ արմատավորվածությունը քայքայվում է, և համայնքը ձևավորվում է կրկին՝ նոր հիմքերով.
• պատմական օրինակները (Ռեչ Պոսպոլիտայի հայկական համայնքները, Լվովի ներքին հակասությունները) վկայում են, որ նույնիսկ ինքնավար սփյուռքահայ համայնքները ներքուստ բաժանված էին և թույլ համախմբված.
• ժամանակակից սփյուռքահայ համայնքները կորցրել են խտությունն ու առօրյա ընդհանրությունը, որոնք հենց հիմքում են ընկած «համայնք» / «Gemeinschaft» հասկացության։

Հեղինակը մատնանշում է մտածելակերպի հնաոճությունը, երբ սփյուռքահայ կազմակերպությունները դեռևս գործածում են «համայնք» և «Սփյուռք» (մեծատառով) բառերը՝ սփռվածքին վերագրելով գոյություն չունեցող միասնություն ու սուբյեկտություն, ինչպես նաև ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ հայերենում բացակայում է առանձին տերմին «ազգ»-ի քաղաքական հասկացության համար (ի տարբերություն «ազգ» բառի՝ որպես ցեղի, արյունակցական ազգակցության)։

Ազգային քաղաքականության պայմանները

Այս բաժնում ցույց է տրվում, որ սփյուռքահայության մասնակցությունը ընդունող երկրների (Բրազիլիա, Ուկրաինա, Ավստրալիա և այլն) հասարակական կյանքին որևէ առնչություն չունի իբրև այդպիսին հայ ազգի հետ, նույնիսկ եթե նպաստում է կոնկրետ էթնիկ փոքրամասնության առաջընթացին։ Սփյուռքահայ կազմակերպությունների գործունեությունը՝ Ցեղասպանության ճանաչումը, հուշարձանների կանգնեցումը, կիրակնօրյա դպրոցները, մշակութային միջոցառումները, հեղինակի կողմից մեկնաբանվում է որպես ներուժի «պահածոյացում», այլ ոչ թե ազգային շինարարություն. նման ակտիվությունը կարող է միայն պահպանել ապագայում համազգային զարգացմանը միանալու հնարավորությունը, սակայն ինքնին համապատասխան մղում չի ծնում։

Գեներալ Անդրանիկ

Սոչիում գեներալ Անդրանիկի հուշարձանի կանգնեցման դեպքը կիրառվում է որպես «ազգային» սփյուռքահայ գործունեության երկակիության պատկերացում. նույնիսկ իրական ազգային հերոսի հիշատակի հավերժացումն առնչվում է նրա կերպարի մեկնաբանման խնդրին, որը ժառանգված է, մասնավորապես, խորհրդային գրաքննչական ավանդույթից։

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ սփյուռքահայ միջավայրի մասնատվածությունը և հասկացությունների («համայնք», «Սփյուռք», «ազգ») փոխարինումը պահածոյացնում են ազգային միասնության պատրանքը և արգելափակում ազգային զարգացման իսկական շարժիչ ուժերի ձևավորումը, որոնք չեն կարող առաջանալ էթնիկ փոքրամասնության առօրյա կյանքից՝ առանց հզոր արտաքին մղման։