«Փոփոխությունների շարժիչ ուժը» (շարունակություն) - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Կարեն Աղեկյանի «Փոփոխությունների շարժիչ ուժը» հոդվածը (շարունակություն) նվիրված է այն փոխակերպումների վերլուծությանը, որոնց միջով անցնում է հայ ազգը պետականության վերականգնումից հետո, մասնավորապես՝ Հայության ներսում խորացող նոր բաժանմանը՝ հայկական պետությունների քաղաքացիների և սփյուռքի միջև։

Ներածություն և մեթոդաբանություն։ Հեղինակն առաջարկում է ազգը դիտարկել ոչ թե որպես ընդհանուր հատկանիշներ ունեցող անհատների ամբողջություն, այլ որպես էներգետիկ դաշտ, որի ուժերը ժամանակի ընթացքում ուժեղանում կամ թուլանում են։ Այս դիրքից վերլուծվում է միջհայկական կապերի պատմությունը՝ XIX դարում «թուրքահայերի» և «ռուսահայերի» փոխադարձ օտարացումից (Պեշիկթաշլյանի և Րաֆֆու վկայությունների վրա հենվելով) մինչև «Հայրենիք–սփյուռք» ներկայիս վիճակը։

Միասնության զգացումը։ Նշվում է, որ սովետական շրջանը՝ սոցիալ-քաղաքական համակարգերի բոլոր տարբերությունների պայմաններում, պահպանում էր սովետահայերի և «արտասահմանցի» հայերի միջև ընդհանրության զգացումը հետևյալի միջոցով.

• քաղաքական անինքնուրույնության ընդհանուր զգացումը.
• Ցեղասպանության հիշողության ցավը.
• ինքնիշխան պետության՝ որպես բաժանարար գործոնի, բացակայությունը։

Անկախության ձեռքբերմամբ հայերն առաջին անգամ (1918–1920 թթ.-ի կարճատև դրվագը հաշվի չառնելով) ունեցան իրենց սեփական ազգային Տունը, ինչը ստեղծեց սկզբունքորեն նոր, ավելի խորը տարբերություն՝ ոչ թե ինքնության, այլ հնարավորությունների բնույթի հիման վրա. սեփական պետության քաղաքացին որոշում է երկրի կյանքը, մինչդեռ սփյուռքահայը միայն «լումա» է ներդնում օտար հասարակության գործերում։

ՀՀ քաղաքացիական ազգը։ Հեղինակը սահմանազատում է քաղաքացիական հասարակություն և քաղաքացիական ազգ հասկացությունները՝ նշելով, որ վերջինս Հայաստանում ձևավորվում է բնականորեն, քանի որ բնակչության համասեռությունը վերացնում է խոչընդոտների մեծ մասը։ Նշվում է, որ «մերոնց» և «օտարների» հոգեբանական սահմանն անխուսափելիորեն տեղաշարժվում է դեպի սփյուռքահայեր՝ որպես «ամենամոտ օտարներ»։

Գավառական լիբերալիզմ։ Դիտարկվում է սփյուռքից օտարացման գաղափարական հիմնավորումը. 1990-ականների զանգվածային արտագաղթը փոխեց սփյուռքահայի կերպարը՝ «տեղահանվածների ուղղակի ժառանգորդից» մինչև այն մարդու կերպարը, ով «հարմարավետ հայրենասիրության» պայմաններում բարեկեցություն է փնտրում արտերկրում։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ այս դիսկուրսն ակտիվորեն օրինականացվել է իշխանության կողմից՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանի՝ Դաշնակցության դեմ քաղաքականությունից մինչև «ֆուտբոլային դիվանագիտությունը» և հայ-թուրքական արձանագրությունների առաջմղմանն ուղղված արշավը, որի նպատակն էր խարխլել սփյուռքի բարոյական իրավունքը՝ ձայն ունենալ ազգային քաղաքականության մեջ։

Հիմնական եզրահանգում։ Հեղինակն ընդգծում է, որ Հայաստանի շահերը «ՀՀ քաղաքացիների հրատապ շահերով» սահմանափակելու կոչերն անտեսում են սկզբունքային հանգամանքներ. ազգի շահը չի կրճատվում մեկ-երկու սերնդի շահերի մինչև, և իշխանությունն ինքնին «իրական շահերի» իրագործման չեզոք գործիք չէ, այլ բաղկացած է կոնկրետ մարդկանցից՝ իրենց սեփական բարոյականությամբ, որն ազդում է քաղաքական ընթացքի վրա։ Այսպիսով, համահայկական ձգողության ուժի բնույթի և կենտրոնախույս միտումների նկատմամբ նորից գերիշխող դառնալու նրա կարողության հարցը մնում է բաց և պահանջում է հետագա իմաստավորում։