«Երկկողմանի հայելի. Յոզեֆ Ստրժիգովսկի, Ավստրիա և Հայաստան» - Քրիստինա ՄԱՐԱՆՉԻ

Քրիստինա Մարանչիի «Երկկողմանի հայելի. Յոզեֆ Ստրժիգովսկին, Ավստրիան և Հայաստանը» հոդվածը նվիրված է այն դրդապատճառների վերլուծությանը, որոնք 1918 թվականին ավստրիացի արվեստաբան Յոզեֆ Ստրժիգովսկուն մղեցին ստեղծելու հիմնարար «Հայերի ճարտարապետությունը և Եվրոպան» (Die Baukunst der Armenier und Europa) աշխատությունը, ինչպես նաև այն պատմական համատեքստի քննությանը, որը պայմանավորել է նրա բացառիկ հետաքրքրությունը միջնադարյան Հայաստանի նկատմամբ։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը հարց է բարձրացնում այն մասին, թե ինչու վիեննական Արվեստի պատմության ինստիտուտի ղեկավարը այդքան ընդարձակ ուսումնասիրություն է նվիրել համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված տարածաշրջանին։ Հոդվածի վարկածն այն է, որ Ստրժիգովսկու հետաքրքրությունը Հայաստանի հանդեպ բացատրվում է այն զուգահեռներով, որոնք նա տեսնում էր միջնադարյան Հայաստանի և իր ժամանակակից՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանի Ավստրիայի միջև։

Die Baukunst-ի տեղը Ստրժիգովսկու ստեղծագործության մեջ
Մարանչին ցույց է տալիս գրքի առանձնահատուկ դիրքը գիտնականի աշխատությունների շարքում.
– սա նրա կարիերայի ամենալայն ընդգրկումով ուսումնասիրությունն է (մոտ ինը հարյուր էջ)․
– հենց այստեղ առաջին անգամ ձևավորվել է մեթոդական սխեման, որն այնուհետև կիրառվել է բոլոր հետագա աշխատություններում.
– աշխատությունը միավորում է վաղ շրջանի մենագրություններին բնորոշ մանրամասնությունը և ուշ շրջանի ընդհանրացնող աշխատություններին բնորոշ ընդգրկունությունը.
– Ստրժիգովսկին ինքը այն համարել է իր հիմնական նվաճումներից մեկը՝ նշելով, որ առաջին անգամ «զգացել է իրեն ամուր հողի վրա»։

Հայկական աղբյուրների և Թորոս Թորամանյանի դերը
Առանձին ուշադրություն է դարձվում հայ ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի հետ համագործակցությանը, որի չհրապարակված նյութերը դարձել են գրքի հիմքը։ Հեղինակը հետևում է Ստրժիգովսկու դիրքորոշման փոփոխությանը՝ սկզբնական մտադրությունից՝ ներկայացնել աշխատությունը որպես համատեղ ստեղծագործություն, մինչև Թորամանյանի անվան հանումը տիտղոսաթերթից, թեև հրատարակության ներածականում և տիտղոսաթերթում պահպանվել են հղումներ նրա ներդրման վերաբերյալ։

Հայաստանը՝ ընդդեմ Վրաստանի
Հոդվածի զգալի մասը նվիրված է Ստրժիգովսկու այն որոշման վերլուծությանը, որով նա խստորեն տարանջատել է հայկական և վրացական ճարտարապետական ավանդույթները՝ հակառակ եվրոպական գիտության մեջ տարածված այն պրակտիկային, որով դրանք միավորվում էին բյուզանդական արվեստի «անդրկովկասյան ճյուղի» շրջանակում։ Մարանչին առանձնացնում է այս ընտրության մի քանի գործոն.
– Ստրժիգովսկու աշխարհագրական փաստարկումը Վրաստանի մեկուսացվածության մասին Արևելքի մշակութային կենտրոններից.
– լեզվաբանական զուգահեռի կիրառումը (վրացական այբուբենի հայկական ծագման վարկածը).
– հայ գիտնականների (Ն. Մառ, Թ. Թորամանյան և ուրիշներ) ազդեցությունը, որոնց հետ Ստրժիգովսկին կապեր ուներ.
– ռասայական տեսությունը, որը հայերին՝ որպես «հնդեվրոպացիների», դասում էր վրացիներից՝ դասված «կովկասյան ռասային», բարձր։

Արիական Հայաստանը և ավստրիական համատեքստը
Հոդվածի հիմնական դրույթը այն թեզն է, որ հայկական ճարտարապետության արիական մեկնաբանությունը Ստրժիգովսկու համար հանդիսացել է Հյուսիսի (Ավստրիայի) և Արևելքի միջև հոգևոր կապի հիմնավորում։ Գրքի ծրագրված ենթավերնագիրը՝ «Չորս գիրք արիական ճարտարապետության մասին», արտացոլում է գիտնականի ձգտումը՝ հայկական ժառանգությունը ներառել համաարիական մշակութային համատեքստում, ինչը համահունչ էր պատերազմական ժամանակաշրջանի գաղափարական տրամադրություններին։

Եզրակացություն
Քրիստինա Մարանչին եզրակացնում է, որ Ստրժիգովսկու հետաքրքրությունը Հայաստանի հանդեպ պայմանավորված էր ոչ միայն գիտական տրամաբանությամբ և նոր աղբյուրների հասանելիությամբ, այլև «արիական» անցյալի գաղափարական կառուցմամբ, որում միջնադարյան Հայաստանը հանդես էր գալիս որպես ինքնատիպ հայելի հեղինակի ժամանակակից Ավստրիայի համար՝ Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային ու հոգևոր ազգակցության խորհրդանիշ՝ պատմական ճգնաժամի պայմաններում։