«Հարավ-արևելյան Եվրոպայի Հայ եկեղեցու թեմերը» - Էդուարդ ԺԱՄԳՈՉՅԱՆԻ գրքից

Էդուարդ Ժամգոչյանի հոդվածը նվիրված է Հայ Առաքելական եկեղեցու թեմական կառուցվածքի պատմությանը Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի տարածքում՝ առաջին հերթին Մոլդովայում, Վալախիայում, Բուկովինայում, Բեսարաբիայում և լեհա-ուկրաինական հողերում, սկսած XIII դարից մինչև XVII դարի սկիզբը։ Նյութը հեղինակի «Հայկական մայր տաճարը Բուխարեստում» գրքի հատված է, ռումիներենից թարգմանված Ելենա Կորշուկի կողմից։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը հենվում է աղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ Էջմիածնի կաթողիկոսների կոնդակների (թղթակալական պատգամների), տարեգրությունների և ժամանակագրությունների (մասնավորապես՝ Ղևոնդ Ալիշանի «Կամենիցա»-ի, Ստեփան Ստեպանովիչ երեցի գրառումների), իշխանական հրովարտակների, եկեղեցա-սլավոնական փաստաթղթերի, ինչպես նաև տարածաշրջանի հայկական սփյուռքի նախորդ հետազոտողների՝ Ստեփանոս Ռոշկայի, Ֆրեդերիկ Մակլերի, Հակոբ Սիրունու, Գրիգորե Գոյլավի և ուրիշների աշխատությունների վրա։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս վերականգնել եպիսկոպոսական աթոռների ժամանակագրությունը և հետևել դրանց հաջորդականությանը։

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի հիմնական թեզն այն է, որ Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի հայկական թեմական կառուցվածքը ձևավորվել է աստիճանաբար՝ հետևելով Անիի անկումից (1064 թ.) հետո հայերի գաղթի ալիքներին, և իր կենտրոնը հետևողականորեն տեղափոխել՝ կախված քաղաքական և ժողովրդագրական իրավիճակից։

Թեմի զարգացման փուլերը
Հեղինակը առանձնացնում է հաջորդական մի քանի ժամանակաշրջաններ.
• Հայ եպիսկոպոսների վաղագույն հիշատակումները Տրանսիլվանիայում (XIV–XV դդ.)՝ «Վիտուս Արգենսիս», «Մարտինուս Տոլմաչիից» և ուրիշներ.
• Եպիսկոպոսական աթոռը Լեմբերգում (Լվով), 1364–1401 թթ., հիմնադրված Մեսրոպ Ա կաթողիկոսի կողմից, որի իրավասության ներքո էին գտնվում Լեհաստանի, Պոդոլիայի և Մոլդովայի հայերը.
• Ինքնուրույն աթոռի հիմնադրումը Սուչավայում 1401 թվականին՝ Ալեքսանդրու Բարի իշխանի հրովարտակով, ինչը հանգեցրեց հայ գաղթականների զգալի թվաքանակի հայտնվելուն.
• Լեմբերգ–Սուչավա միասնական կառավարման ժամանակաշրջանը (1401–1460), երբ թեմը ղեկավարում էին Հովհաննես, Ավետիք և Խաչատուր եպիսկոպոսները.
• Ղրիմի թեմի կարճատև գոյությունը (1479) Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության կազմում.
• Եպիսկոպոսական աթոռի վերջնական հաստատումը Սուչավայում (1497–1607)՝ կապված Մոլդովայի մայրաքաղաքի փոխադրման և քաղաքի հայկական համայնքի աճի հետ։

Վիճելի հարցեր
Առանձին ուշադրություն է դարձված Կուրտյա դե Արջեշ վանական համալիրի հայկական ծագման վիճելի վարկածին, որը պաշտպանում են մի շարք հետազոտողներ (Գ. Բալշ, Յ. Ստրժիգովսկի, Թ. Թորամանյան, Ս. Կոլանգյան)