«Պատկերային արվեստների էվոլյուցիան XVII դարում Նոր Ջուղայում» - Սառա ԼԱՊՈՐՏ-ԷՖԹԵԽԱՐՅԱՆ

Սառա Լապորտ-Էֆթեխարյանի հոդվածը նվիրված է XVII դարում Նոր Ջուղայի հայ համայնքի կերպարվեստի ձևավորման և զարգացման գործընթացին, որը դիտարկվում է հայերի Սեֆյան պետություն վերաբնակեցման պատմական հանգամանքների և այդ սփյուռքի հետագա մշակութային ծաղկման համատեքստում։

Ներածություն և պատմաքաղաքական համատեքստ

Հեղինակը վերակառուցում է Նոր Ջուղայի ձևավորման նախադրյալները՝ անդրադառնալով XVI դարի վերջի – XVII դարի սկզբի իրանա-օսմանյան պատերազմների իրադարձություններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում շահ Աբբաս I-ի 1603–1605 թվականների արշավանքին, որի արդյունքում.

Օսմանյան կայսրությունից հետ են գրավվել մի շարք տարածքներ, այդ թվում՝ Երևանը.
իրականացվել է հայ բնակչության զանգվածային բռնի տեղահանում դեպի Պարսկաստանի խորքերը.
Ջուղա քաղաքից հայ վաճառականները ստացել են արտոնյալ կարգավիճակ և հիմնադրել են նոր բնակավայր՝ Նոր Ջուղան, Զայանդե-Ռուդ գետի աջ ափին, Սպահանի մոտ։

Ընդգծվում է, որ վերաբնակեցումն ունեցել է ոչ միայն ռազմավարական, այլև տնտեսական հիմքեր. հայ վաճառականությունը պետք է նպաստեր առևտրի զարգացմանն ու Սեֆյան գանձարանի համալրմանը։

Եկեղեցաշինություն և ճարտարապետական էկլեկտիզմ

Հեղինակը նշում է, որ մինչև 1660-ականների վերջը Նոր Ջուղայի բնակիչները վայելում էին շահերի հովանավորությունը, ինչը հնարավորություն տվեց նրանց կառուցել տասնյակ եկեղեցիներ (Վ. Ղուգասյանի հաշվարկով՝ 24 հուշարձան)։ Այս կառույցների ճարտարապետությունը զուգակցում էր տեղական շինանյութերը (քարի փոխարեն՝ աղյուս) համեստ արտաքին տեսքի հետ՝ ուղեկցվելով բացառապես հարուստ ներքին հարդարանքով, որը ներկայացված էր որմնանկարներով։

Հիմնական դրույթ. հայ գեղանկարչության վերածննդի գործոնները

Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ XVII դարի Նոր Ջուղայի գեղանկարչությունն ապրում է իրական վերածնունդ, որը պայմանավորված է երեք փոխկապակցված գործոններով.

գիտակցված դիմումով XII–XIV դարերի կիլիկյան ձեռագրերին, որոնք արդեն պարունակում էին արևմտյան ազդեցության տարրեր.
համայնքի տնտեսական բարգավաճմամբ և իտալական ու հյուսիսեվրոպական սփյուռքների հետ նրա մշտական կապերով, որոնք ձևավորում էին ճոխ հարդարանքի ճաշակ.
ֆլամանդական տպագիր փորագրանկարի տարածմամբ, առաջին հերթին՝ Անտվերպենի հրատարակությունների՝ Ժերար դը Յոդի «Թեզաուրուսի» (1579) և «Նատալիսի Աստվածաշնչի» (1593), որոնք դարձել էին հիմնական պատկերագրական օրինակներ։

Ստեղծագործությունների և վարպետների վերլուծություն

Հեղինակը մանրամասն վերլուծում է մի քանի հուշարձան՝ «Երեցներու երկրպագություն»ը Բեթղեհեմի եկեղեցուց և Սուրբ Փրկիչ ամենափրկիչ վանքից, Սպահանի «Չորքին-Մինեայի» մանրանկարները, «Ավետում»ը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց՝ ցույց տալով արևմտյան օրինակների փոխառության տարբեր աստիճաններ՝ կոմպոզիցիայի ուղղակի փոխադրումից մինչև արևմտյան գեղանկարչական տեխնիկայի ամբողջական յուրացում, ինչպես Մինաս նկարչի աշխատանքներում։ Նշվում է նաև վարդապետ Մերկուզի և Աստվածատուրի (Իվան Սալթանով) գործունեությունը, որը շարունակել է իր կարիերան ռուսական արքունիքում։

Առանձին դիտարկվում է հայ պատկերագրության մեջ մի նոր բովանդակային տարրի ներմուծումը՝ Աստված Հոր՝ մոխրագույն մազերով ծերունու տեսքով մարդակերպ պատկերը, որը փոխառված է արևմտաեվրոպական ավանդույթից և տարածվել է փորագրանկարների ու միջնորդ ձեռագրերի միջոցով (մասնավորապես՝ Ղազար Բաբերդցու 1619 թվականի Աստվածաշնչի)։

Եզրակացություն

Հոդվածն ամփոփում է, որ XVII դարի Նոր Ջուղայի գեղանկարչությունը հանդիսանում է հայկական պատկերագրական ավանդույթի և արևմտաեվրոպական օրինակների յուրահատուկ սինթեզ, որոնք յուրացվել են համայնքի առևտրական և մշակութային կապերի միջոցով։ Այս փոխազդեցությունը չէր սահմանափակվում կոմպոզիցիաների ձևական փոխառությամբ, այլ հանգեցնում էր դարաշրջանի հայ կրոնական արվեստի ինչպես ոճաբանության, այնպես էլ բովանդակության խորը փոխակերպման։