«Փիլիպինները հայերի ծովային առևտրում» (վերջ) - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Յուրի Բարսեղովի հոդվածը նվիրված է XVII–XVIII դարերում ֓Ֆիլիպինների (Մանիլայի) հետ հայկական ծովային առևտրին վերաբերող հետազոտության եզրափակիչ մասին և շարունակում է «ԱՆԻՎ»-ի նախորդ համարներում սկսված հրապարակումը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը իր առջև խնդիր է դնում բացահայտել հայկական «մանիլայական» առևտրի իրական մասշտաբներն ու նշանակությունը՝ դրանում գործող խտրական պայմանների ֆոնի վրա։ Աղբյուրագիտական հենքը կազմում են անգլիական Արևելահնդկական ընկերության արխիվային փաստաթղթերը՝ Ֆորտ Սենտ Ջորջի (Մադրաս) խորհրդի նիստերի արձանագրությունները, Լոնդոն ուղարկված զեկուցագրերը և Ընկերության վարչության թղթակցությունը 1708–1737 թթ. ընկած ժամանակահատվածում։

Հայկական նավագնացության դեմ խտրականության ձևերը

Բարսեղովը համակարգում է եվրոպական Արևելահնդկական ընկերությունների կողմից հայ վաճառականների դեմ գործադրվող հիմնական մեխանիզմները.

խոչընդոտներ հայկական նավերի կառուցման, զինման և հանդերձման գործում (թնդանոթների, խարիսխների վաճառքի արգելք);
եվրոպացի կապիտանների և նավաստիների վարձելու սահմանափակումներ;
ուղևորության համեմատական անվտանգության պայմանով թանկարժեք դրոշների և անցագրերի գնման հարկադրանք;
օտար բնակատեղիներում ապրանքների ներմուծման, երրորդ երկրների նավերի վարձակալման, օտարերկրացիների հետ առևտրային ընկերակցություններում մասնակցության արգելք։

1724 թ. հակամարտության հանգուցային դրվագները

Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում 1724 թ. Մանիլա ուղևորվող հայկական նավի ձերբակալման գործի մանրամասն վերլուծությունը։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես Մադրասի խորհուրդը, հայ վաճառականների (Խոջա Գևորգ, Խոջա Պետրոս և այլք) «անհամարձակությանը» հղում կատարելով, նախաձեռնեց 1688 թ. Ընկերության և Հայկական ազգի միջև կնքված պայմանագրով ամրագրված արտոնությունների վերաքննումը։ Չնայած պայմանագրի ուղղակի ձևակերպումներին, որոնք հայերին Մանիլայի հետ առևտրում անգլիացիների հետ հավասար իրավունքներ էին երաշխավորում, խորհուրդը որոշում ընդունեց օտար նավերով բեռների առաքումը սահմանափակելու անգլիական նավերի ամբողջական բեռնավորմանը ընդհուպ։

Անգլիական կողմի փաստարկումը

Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում անգլիական գաղութային պաշտոնյաների հռետորաբանությանը, որոնք.

1688 թ. պայմանագիրը հայտարարում էին «հնացած»՝ հղում կատարելով փոփոխված հանգամանքներին;
հայերին մեղադրում էին ֆրանսիացիների, իսպանացիների, հոլանդացիների հետ համագործակցելով կոնցեսիայի պայմանները խախտելու մեջ;
հիմնավորում էին Ընկերության սեփական նավերի գերակայությունը «ազատ վաճառականների» վարձակալած նավերի նկատմամբ։

Հետևանքները և նախադեպի ամրապնդումը

Բարսեղովն ուսումնասիրում է, թե ինչպես 1724 թ. որոշումը դարձավ նախադեպ հետագա սահմանափակող միջոցների համար (1734, 1737 թթ.), ինչին չնայած՝ հայ վաճառականները շարունակում էին հաջողությամբ իրականացնել մանիլայական առևտուրը՝ այլընտրանքային նավահանգիստների (Պորտո-Նովո) միջոցով, շրջանցելով անգլիական արգելքները։

Եզրակացություն

Հեղինակը հանգում է եզրակացության, որ, չնայած գաղութատիրական տերությունների կողմից համակարգված քաղաքական, տնտեսական և իրավական ճնշմանը, հայ վաճառականությունը շարունակում էր պահպանել կարևոր դիրքեր Ֆիլիպինների հետ ծովային առևտրում՝ շնորհիվ առևտրային ուստրատեգիաների ճկունության և եվրոպական գաղութատիրական կառույցների միջև մրցակցության օգտագործման։