«Ֆիլիպինները հայերի ծովային առևտրում» (շարունակություն) - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Յուրի Բարսեղովի «Փիլիպինները հայերի ծովային առևտրում» հոդվածը (շարունակություն) նվիրված է հայ վաճառականության՝ Մանիլայի և, ավելի լայն առմամբ, Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում Իսպանիայի գաղութային տիրույթների հետ ունեցած առևտրային կապերի ուսումնասիրությանը XVI–XVIII դարերի ընթացքում՝ շարունակելով ԱՆԻՎ-ի նախորդ համարներում սկսված հետազոտությունը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը հենվում է արխիվային աղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ Records of Fort St. George նյութերի, Ֆրանսիական և Անգլիական Արևելահնդկական ընկերությունների փաստաթղթերի, եվրոպացի ճանապարհորդների և ծովային սպաների վկայությունների (Լը Ժանթի դը լա Գալեզիեր, Դրալս դը Գրան-Պիեր, Ալեքսանդր Համիլթոն), ինչպես նաև Վատիկանի ակտերի և Փոնդիշերիի խորհրդի արձանագրությունների վրա։ Դրանց հիման վրա վերականգնվում է հայ վաճառականների միջնորդական դերի մեխանիզմը Հնդկաստանի, Փիլիպինների և Իսպանական Ամերիկայի միջև։

Հիմնական դրույթ

Բարսեղովն ապացուցում է, որ սեփական «ազգային» նավահանգիստներից և Իսպանիայի տիրույթներում իրավական կարգավիճակից զրկված հայ վաճառականները փաստացիորեն Իսպանիայի համար կատարում էին առևտրային միջնորդի գործառույթ՝ լրացնելով իսպանացիների կողմից Հնդկաստանում բազաների և գործակալությունների բացակայությունը։ Բերվում են կոնկրետ դեպքեր («Sultana Begum» նավի գործը, 1766 թ.), երբ իսպանական հպատակները օգտագործում էին հայկական նավերն ու անուններն առևտուր վարելու համար՝ շրջանցելով ռազմաքաղաքական սահմանափակումները։

Հիմնական թեմատիկ ուղղություններ

• Հայկական անունների և նավերի անվանումների իսպանացումը («Santa Cruze», «St. Domingo» և այլն) որպես հայերի իսպանական առևտրային համակարգում խորը ինտեգրման վկայություն.
• Վարկածն այն մասին, որ որոշ հայ վաճառականներ ընդունել են կաթոլիկություն՝ «իսպանացու» կարգավիճակ ստանալու և Խաղաղ օվկիանոսով Նոր Իսպանիայի հետ առևտուր վարելու իրավունք ունենալու նպատակով.
• Ամերիկայում ուղղակիորեն հայերի գործարար հետաքրքրությունների անուղղակի վկայություններ (Ջոն Սենթ-Հիլարիուսի պարտավորությունների դեպքը, 1720 թ.);
• Հայ, անգլիացի և ֆրանսիացի վաճառականների Մանիլայի ուղևորությունների կանոնավորության և արդյունավետության համեմատական վերլուծություն։

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում առևտրային ուղևորությունների վիճակագրությանը. եթե հայկական նավերը գրեթե ամեն տարի, երկու դար շարունակ, մեկնում էին Մանիլա, ապա անգլիական և ֆրանսիական ընկերությունները կանոնավորաբար կրում էին կորուստներ և ստիպված էին դիմել հայկական նավերի վարձակալման (1721, 1727 թթ. դեպքեր)՝ ընդունելով հայերի գերակայությունն առևտրի կազմակերպման և ամերիկյան արծաթի արտահանման հարցում։

Եզրակացություն

Հեղինակը գալիս է այն եզրակացության, որ հայ վաճառականությունը XVI–XVIII դարերի ընթացքում Մանիլայի առևտրի ոչ պարզապես մասնակիցն էր, այլ դրա կառուցվածքաստեղծ օղակը, որն ապահովում էր ամերիկյան արծաթի շրջանառությունը Նոր աշխարհի, Փիլիպինների և Հնդկաստանի ու Եվրոպայի շուկաների միջև, իր գործառնությունների ծավալով և կայունությամբ գերազանցելով եվրոպացի մրցակիցներին։