Հոդված

Յոան Կինդրիշի և Անկա Էլիզաբետա Տատայի հոդվածը նվիրված է Զաքարիա Գաբրուշյանի (Զաքարիաս Գաբրուսի)՝ Տրանսիլվանիայի XIX դարի հայ մշակութային գործչի, հերալդիկական ալբոմի քիչ ուսումնասիրված ձեռագրին, ինչպես նաև նրա կյանքի ու ժառանգության պատմությանը՝ Հերլայի (Արմենոպոլիս) քաղաքի հայ համայնքի համատեքստում։

Ներածություն և պատմական համատեքստ

Հեղինակները հիշեցնում են Տրանսիլվանիայում հայկական ներկայության պատմությունը՝ հայերի վերաբնակեցումը Մոլդովայից և Բիստրիցայից, որը հիմնված էր Միհայ Ապաֆֆի իշխանի թույլտվության վրա, և հետագա հայկական համայնքի երկու կենտրոնների՝ Հերլայի և Դումբրավենիի ձևավորումը, որոնք ստացան ազատ թագավորական քաղաքների կարգավիճակ՝ ինքնակառավարման լայն իրավունքներով։ Հատուկ ընդգծվում է Հերլայի եզակիությունը՝ որպես XVII դարի Ռումինիայի միակ քաղաք, որը կառուցվել է նախապես կազմված ծրագրով և պահպանել է իր պատմական տեսքը։

Զաքարիա Գաբրուշյանի անհատականությունը

Հոդվածի առանձին բաժինը նվիրված է Գաբրուշյանի կենսագրությանն ու բազմակողմանի գործունեությանը.

• մանկավարժ, ով 42 տարվա ընթացքում կրթել է ավելի քան 2500 երեխա.
• գրող, պատմաբան, նկարիչ և ինքնուս քանդակագործ.
• Սուրբ Սողոմոն եկեղեցու խորանի հեղինակ և Հերլայի մի շարք շինությունների բարերար.
• քաղաքի առաջին մասնավոր գրադարանի ստեղծող, որը ներառում էր սեփական ձեռագրերը, այդ թվում՝ «Գիրք Աստվածային Նախախնամության մասին» տրակտատը.
• հայկական գրքերի հավաքորդ, ով նպաստել է Տրանսիլվանիայի հայ մտավորականների հաջորդ սերնդի ձևավորմանը։

«Scuta heraldica totius mundi…» հերալդիկական ալբոմը

Հոդվածի հիմնական դրույթը կապված է Կլուժ-Նապոկայի Ազգային արխիվում պահվող՝ նախկինում չուսումնասիրված ձեռագրի նկարագրության հետ։ Հեղինակները նշում են.

• մոտավորապես 300 էջ ծավալով ձեռագիրը հանդիսանում է որպես քառամաս հրատարակություն ծրագրված աշխատության երկրորդ հատորի երկրորդ պրակը, որի ընդհանուր թիվը կազմել է շուրջ 2500 պատկերազարդում.
• պարունակում է 299 զինանշան և 147 դրոշ՝ տարբեր պետական միավորումների, իրական և հորինված.
• պատկերները կատարված են բարձր գեղարվեստական վարպետությամբ՝ ավանդական հերալդիկական խաչագծերի կիրառմամբ՝ վահանների «էմալները» (գույները) նշելու համար.
• մի շարք զինանշաններ ուղեկցվում են լատիներեն նկարագրական մակագրություններով, որոնք վկայում են հեղինակի մասնագիտական գիտելիքների մասին հերալդիկայի բնագավառում։

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի զինանշաններին (չորս պատմական տարբերակներով՝ Մեծ, Փոքր, Նոր Հայաստան և պարզապես Հայաստան) և Լեհաստանի զինանշանին, ինչպես նաև Տրանսիլվանիայի դրոշին, ինչը վկայում է կազմողի պատմական և քաղաքական հայեցակետի լայնության մասին։

Եզրակացություն

Հեղինակները եզրակացնում են, որ չնայած Զաքարիա Գաբրուշյանի ալբոմը երբեք չի տպագրվել, այն պետք է դիտարկել որպես ռումինական վաղ հերալդիկական ավանդույթի կարևոր հուշարձան, որը հեղինակին դասում է Ֆրանցիսկ Փարիզ Փապայի, Գեորգե Ասակիի և ժամանակակից Ռումինիայի տարածքում XVIII–XIX դարերի հերալդիկայի այլ հետազոտողների շարքին։