«Երեք ազգերի քաղաքը» - Ստեփան ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, Ռուբեն ԱԹՈՅԱՆ

Ստեփան Աբրահամյանի և Ռուբեն Աթոյանի «Երեք ազգերի քաղաքը» հոդվածը նվիրված է Կամենեց-Պոդոլսկու հայկական ժառանգությանը՝ XIV–XIX դարերի պատմական Գալիցիայի և Պոդոլիայի տարածքում հայկական սփյուռքի խոշորագույն կենտրոններից մեկին, ինչպես նաև հեղինակների կողմից տարածաշրջանի հայկական հուշարձաններով կատարված ճանապարհորդության արդյունքներին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը հիմնված է հեղինակների՝ Լիպեցկից և Մինսկից ժամանած նկարիչ-քարտեզագիրների անձնական դիտարկումների վրա, որոնք կատարվել են Յացեկ Խշոնշչևսկու «Լեհահայերի եկեղեցիները» (2001) գրքի հիման վրա կազմված երթուղով կատարված արշավախմբի ընթացքում։ Ուշադրության կենտրոնում են Կամենեցի ամրոցը, Հայկական հրապարակը, հին ռատուշան (քաղաքային խորհրդարանը) և հայկական թաղամասի պահպանված հետքերը։

Պատմական համատեքստ
Հեղինակները հետևում են Կամենեցի հայկական համայնքի ձևավորմանը XI–XII դարերից մինչև ծաղկումը XV–XVII դարերում, երբ.

• համայնքը կազմում էր ավելի քան 5 հազար մարդ և հանդիսանում էր Արևելյան Եվրոպայի ամենամեծը;
• հայերն օգտվում էին ինքնավարությունից, ունեին սեփական դատարան և ավագանի;
• քաղաքի զինանշանը ներառում էր երեք ժողովուրդների՝ լեհերի, ռուսինների և հայերի խորհրդանշանները, ընդ որում հայկական տարրը ներկայացնում էր Աստծո Գառը;
• հայ վարպետները մասնակցում էին քաղաքի ամրությունների կառուցմանը, իսկ համայնքը կարևոր դեր էր խաղում առևտրի և արհեստագործության մեջ։

Գրավոր ժառանգություն
Առանձին բաժին նվիրված է XVI–XVII դարերի հայ-կիպչակական տեքստերի եզակի ժողովածուին՝ ակտային գրքերին, տարեգրություններին, դատաստանագրքերին, որոնք հետաքրքրություն են ներկայացնում ոչ միայն հայագիտության, այլև թյուրքագիտության համար, քանի որ կիպչակերենը հիմնականում պահպանվել է հայկական գրության մեջ և դիտարկվում է որպես ղազախերենի նախորդը։

Փորձություններ և անկում
Ցույց է տրված համայնքի պատմության ողբերգական էջը՝ 1672 թվականի օսմանյան նվաճումը, հայերի արտաքսումը Բալկաններ, թուրքական տիրապետությունը մինչև 1699 թվականը, ինչպես նաև հետագա դրվագները, ներառյալ հայազգի կոմենդանտ Յան դե Վիտտեի գործունեությունը և Սուրբ Նիկողայոս տաճարի ավերումը խորհրդային իշխանությունների կողմից 1930-ական թվականներին։

Պահպանված հուշարձաններ
Հեղինակները մանրամասն նկարագրում են պահպանված օբյեկտները՝ Հայկական բաստիոնը, «Вiрменський ринок» (Հայկական շուկա) հրապարակը, հայոց եպիսկոպոսի նախկին տունը, Սուրբ Նիկողայոս տաճարի ավերակները, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (այժմ՝ Նիկոլաևսկայա) իր հարգված «Հայկական Աստվածամոր» պատկերով և 1638 թվականի քաղաքային ջրհորը։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ չնայած ավերածություններին և ժամանակին բազմահազարանոց համայնքի գրեթե լիակատար ձուլմանը, Կամենեց-Պոդոլսկու հայկական ժառանգությունը մնում է քաղաքային ինքնության և մշակութային լանդշաֆտի անբաժանելի մասը, և դրա ուսումնասիրությունն ու պահպանումը շարունակվում է քաղաքի ժամանակակից, սակավաթիվ, բայց ակտիվ հայկական համայնքի ջանքերի շնորհիվ։