«Երուսաղեմ. վավերացնել հայկական ներկայությունը» - Նուրիտ ԿԵՆԱԱՆ-ՔԵԴԱՐ

Նուրիթ Քենաան-Քեդարի «Երուսաղեմ. Վկայել հայկական ներկայությունը» հոդվածը նվիրված է իսրայելցի արվեստագիտության պատմաբանի՝ Երուսաղեմի հայկական գեղարվեստական ժառանգության երկարամյա հետազոտությունների հեղինակի, անձնական և գիտական փորձառությանը։

Կենսագրական և մտավոր համատեքստ

Հեղինակը ներկայացնում է սեփական ընտանեկան պատմությունը՝ որպես բազմամշակութային աշխարհայացքի հիմք.

• ընտանիքի արմատները հասնում են Խերսոնից գաղթականների (1906), Թել Ավիվի հիմնադիրների, մինչև;
• մայրը, դաստիարակված տոլստոյականության ոգով, ազատորեն տիրապետում էր արաբերենին և 1930-ական թվականներից կապեր էր պահպանում հայ խեցեգործ վարպետների հետ;
• հայրը՝ բժշկագիտության պրոֆեսոր, 1933 թվականին Գերմանիայից գաղթած։

Բազելի համալսարանում (Շվեյցարիա) ստացած կրթությունը զուգակցում էր Աստվածաշնչի, ռուս դասական գրականության և երաժշտության խորը իմացությունը, ինչը որոշեց հետազոտողի լայն մշակութային ընդգրկումը։

Հիմնական դրույթ. Մելիզենդան որպես հայկական արվեստի հովանավոր

Ուսումնասիրելով XII դարի Երուսաղեմի խաչակիրների արվեստը՝ հեղինակը հայտնաբերել է, որ թերագնահատված է եղել Մելիզենդա թագուհու դերը հատկապես հայկական ճարտարապետության և արվեստի հովանավորության հարցում. այս գործառույթը հետազոտողների կողմից ավանդաբար լուծվել է Երուսաղեմի լատինական թագավորության ընդհանուր արքունական հովանավորության համատեքստում։

Հայկական խեցեգործությունը որպես ազգային ինքնության արտահայտման ձև

Հոդվածի կենտրոնական թեզը կապված է Երուսաղեմի հայկական խեցեգործության ընկալման հետ՝ որպես.

• վարպետների գեղարվեստական ինքնարտահայտման միջոց;
• քաղաքին պատկանելության հաստատման ձև;
• հայկական շարունակական ներկայության վկայություն։

Հեղինակը բարձրացնում է ազգային փոքրամասնությունների արվեստի յուրացման խնդիրը պետական հաստատությունների կողմից՝ նշելով, որ Երուսաղեմի հայ նկարիչները խուսափել են նման ճակատագրից, սակայն մնացել են հետազոտողների ուշադրության ստվերում՝ արաբա-իսրայելական հակամարտությանը չառնչվելու պատճառով։

Գործնական գործունեություն

Որպես համադրող և հասարակական գործիչ՝ Քենաան-Քեդարը նախաձեռնել է.

• Մարի Բալյանի ստեղծագործության՝ «Դրախտի փայլատակում» խորագրով 1000 խեցեղեն սալիկից բաղկացած քաղաքային պանոյի ստեղծումը;
• «Դրախտի թռչունները» ցուցահանդեսը Էրեց Իսրայել թանգարանում;
• Երուսաղեմի հայ խեցեգործներին նվիրված նամականիշների շարքի թողարկումը;
• XX դարի հայկական խեցեգործությանը նվիրված երեք գրքի հրատարակումը։

Եզրակացություն

Հոդվածը հաստատում է Երուսաղեմի հայկական գեղարվեստական ժառանգության՝ ինչպես միջնադարյան վանական համալիրի, այնպես էլ XIX դարի հայկական եկեղեցիների որմնանկարչության համակարգված ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը՝ որպես լիարժեք և ինքնուրույն արվեստագիտական-պատմական վերլուծության առարկա, որը վկայում է քաղաքի մշակութային կյանքում հայկական ներկայության շարունակականության մասին։