«Գորգագործության արվեստը հայերի մոտ» - Ֆոլքմար ԳԱՆՑՀՈՐՆ

Ֆոլքմար Գանցհորնի հոդվածը նվիրված է հայկական գորգագործության պատմական ակունքների և գեղարվեստական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև նրա դերին արևելյան գորգի ավանդույթի ձևավորման գործում ընդհանրապես: Նյութը ժամանակագրորեն կապված է Բոխումի թանգարանում «Հին մշակութային լանդշաֆտի վերաբացահայտում» ցուցահանդեսի (1995 թ.) հետ և ամփոփում է հեղինակի բազմամյա գիտական հետազոտությունների արդյունքները, որոնք նախկինում շարադրված են եղել «Քրիստոնեական արևելյան գորգը» հիմնարար աշխատության մեջ:

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը նշում է, որ իր հետազոտության սկզբնական վարկածն էր քրիստոնեական և մահմեդական գորգագործական ավանդույթների զուգահեռ գոյության ենթադրությունը, սակայն հավաստի մահմեդական նմուշների սակավությունը ստիպել է հրաժարվել այս հակադրությունից: Արդյունքում արվել է եզրակացություն արևելյան և հայկական գորգի պատմության փաստացի նույնականության մասին մինչև XIX դարի կեսերը:

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ Հայկական լեռնաշխարհը, ներառյալ Արաքսի հովիտը, մարդկային մշակույթի ծագման օջախներից մեկն է, որտեղից սկիզբ են առել մետաղամշակման և տեքստիլ արտադրության տեխնոլոգիաները, այդ թվում՝ գորգագործությունը: Ամենահին պահպանված նմուշը՝ մ.թ.ա. V դարի Պազիրիկի գորգը, դիտարկվում է որպես ուրարտական մշակութային ավանդույթի արգասիք:

Պատմամշակութային համատեքստ
Գանցհորնը հետևում է հայկական զարդանախշային ձևերի տարածմանը՝
– ուշ խեթական, ուրարտական և փռյուգիական արվեստի միջոցով.
– հունահռոմեական և վաղ քրիստոնեական խճանկարների միջոցով.
– լանգոբարդական և իռլանդական ձեռագրերի «գորգանման էջերի» միջոցով.
– եվրոպական ազնվականության և հայկական տոհմի ներկայացուցչուհիների ամուսնությունների միջոցով (Թեոփանո, խաչակիրներ):

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ բնակչության արտագաղթին՝ պայմանավորված արաբական նվաճումներով, XI–XII դարերի թյուրքական էքսպանսիայով և Շահ Աբասի արտաքսումներով, որոնց շնորհիվ հայերը հայտնվել են գորգագործության գրեթե բոլոր տարածաշրջաններում՝ Պարսկաստանից և Անատոլիայից մինչև Թուրքմենստան և Եվրոպա:

Հայկական գորգի խորհրդանշանագիտություն
Հեղինակը առանձնացնում է հատուկ հայկական զարդանախշային տարրեր՝
– խաչային մոտիվներ («աստղային» և «լուսավոր» խաչ)՝ որպես գորգի քրիստոնեական պաշտամունքային նշանակության արտացոլում.
– «Ս» և «Ե» տառերը՝ որպես «Տեր» և «Հիսուս» բառերի կրճատումներ, որոնք օգտագործվել են ապոտրոպիկ նպատակներով.
– «վիշապային» նախշեր՝ ծագած կովկասյան դիցաբանությունից և վերաիմաստավորված քրիստոնեական համատեքստում որպես աստվածային զորության և պաշտպանության խորհրդանիշ:

«Վիշապագորգեր»
Առանձին բաժին նվիրված է «վիշապագորգերի» թվագրմանն ու ծագմանը, որոնք հեղինակը վերագրում է XVI դարին և կապում Վանի ու Սեբաստիայի գավառների հայկական արհեստագործական կենտրոնների հետ՝ հաստատելով իր եզրակացությունները Մարտինի (1895–1908) հետազոտություններին հղումով: Նշվում է հայ բնակչության զանգվածային կոտորածի ու տեղահանության և 1920-ական թվականներին այս գորգերի հետագա հայտնվելու արևմտյան հնավաճառական շուկայում ողբերգական կապը:

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ արևելյան գորգագործության ողջ պատմությունը անքակտելիորեն կապված է հայկական մշակութային և կրոնական ավանդույթի հետ. նախշերի բազմազանությունը՝ սկզբնական ձևերի սահմանափակ թվի պայմաններում, խաչի ու ապոտրոպիկ նշանների բնորոշ խորհրդանշանագիտությունը, ինչպես նաև արհեստի տարածման աշխարհագրությունը վկայում են հայ բնակչության կենտրոնական դերի մասին ողջ միջերկրածովյան և ասիական տարածքում գորգագործության արվեստի ձևավորման գործում: