«Հայ առևտրական նավերի պատմական ռեգիստրը» (շարունակություն) - Յուրի ԲԱՐՍԵՂՈՎ

Юրի Բարսեղովի «Հայերի առևտրական նավերի պատմական ռեգիստրը» հոդվածը (շարունակություն) նվիրված է Հնդկական օվկիանոսի և Հարավարևելյան Ասիայի ջրատարածքում XVII դարի վերջին – XVIII դարի առաջին երրորդում շրջանառության մեջ գտնվող, հայ վաճառականներին պատկանող առևտրական նավերի մասին արխիվային տվյալների համակարգմանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Աշխատությունը շարունակում է հանդեսի նախորդ համարում սկսված հրապարակումը և հիմնված է Սեն Ջորջ ամրոցի (Մադրաս) նավահանգստային ռեգիստրների, ինչպես նաև Ֆրանսիական Արևելահնդկական ընկերության ներկայացուցիչների (մասնավորապես՝ Ֆրանսուա Մարտենի) զեկուցագրերի և թղթակցության վերլուծության վրա։ Հեղինակը հետևողականորեն վերականգնում է առանձին նավերի պատմությունը մասնատված, հաճախ բեկորային արխիվային գրառումների հիման վրա՝ վերականգնելով նոխխիդների (նավատերերի), նավապետերի անունները, նավարկության երթուղիները և հանգամանքները, որոնց ընթացքում նավերն անցել են հայ վաճառականների սեփականությանը։

Հիմնական սյուժեներ

Հոդվածում քննարկվում է մի շարք կոնկրետ նավեր և դրանց հետ կապված դրվագներ.

• «Аdventuге» — 1685 թ.-ից Մադրասի ռեգիստրում գրանցված նավ, որը նավարկում էր Հնդկաստանի և Բենգալիայի միջև;
• «հայկական նավը», որը 1686 թ. վարձակալվել է Ֆրանսիական Արևելահնդկական ընկերության կողմից՝ մարդկանց և բեռների փոխադրման համար Սուրաթից Փոնդիշերի, և որը հետագայում գրավվել է դանիացիների կողմից որպես «ավար»;
• Սուրաթի անանուն հայ վաճառականին պատկանող մեծ նավը, որը դարձել է Ֆրանսիական ընկերության հետ ժառանգության շուրջ վեճի առարկա;
• «Маrchand des Indes», «St. Thoma», «Sta Martha», «Էգլ», «Սուրբ Լյուդովիկոս» և «Sta Маreа» («Սանտա Մարիա») նավերը, որոնց պատմությունը հետագծվում է մի քանի տասնամյակների ընթացքում՝ հատվածական գրանցամատյանային գրառումների միջոցով։

Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում «Sta Маreа» նավին, որի վերաբերյալ տվյալները ընդգրկում են 1692-1722 թթ. ժամանակահատվածը և թույլ են տալիս հետևել նավատերերի փոփոխությանը (Խոջա ֖րատ, Խոջա Սաֆար, Խոջա Հովհաննես, Խոջա Միլթոն, Խոջա Մալքաուն, Խոջա Միիրթամ), ինչպես նաև նավի տիպի փոփոխությանը՝ նավից մինչև շլյուպ և բրիգանտին։

Եզրակացություն

Հեղինակը ցույց է տալիս, որ, չնայած աղբյուրների մասնատվածությանը և զգալի ժամանակագրական բացերին, մասնատված գրանցամատյանային գրառումների համադրումը թույլ է տալիս վերականգնել հայկական առևտրական նավատորմիղի գործունեության շարունակական պատմությունը երկար ժամանակահատվածում։ Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ հայ վաճառականները ոչ միայն ակտիվորեն վարձակալում և գնում էին նավեր եվրոպական ընկերություններից, այլև հանդես էին գալիս որպես լիիրավ նավատերեր և նավապետեր՝ ինքնուրույն իրականացնելով ծովային առևտուր Հնդկաստանի, Բենգալիայի, Պեգուի, Սիամի և Մանիլայի նավահանգիստների միջև, ինչը հաստատում է հայ առևտրական սփյուռքի կարևոր և կայուն դերը ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի Հնդկական օվկիանոսի ծովային առևտրում։