«Սինգապուրի և Մալայզիայի հայերի պատմությունը» (ըստ «Հարգարժան քաղաքացիներ» գրքի նյութերի)

Նադյա Ռայթի հոդվածը նվիրված է Մալայզիայում և Սինգապուրում հայկական սփյուռքի պատմությանը՝ քննված «Հարգարժան քաղաքացիներ» գրքի նյութերի հիման վրա։ Հրապարակումը շարունակում է համանուն հոդվածով սկսված շարքը և ընդգրկում է այն ժամանակաշրջանը, որը սկսվում է տարածաշրջանում առաջին հայկական բնակավայրերի հիմնադրումից և հասնում մինչև համայնքի անկումը XX դարասկզբին։

Ներածություն և միգրացիայի նախադրյալներ

Հեղինակը հետագծում է հայ վաճառականների ներթափանցման ուղիները Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջան.

• Նոր Ջուղայից ներգաղթածները, որոնց առևտրային վարպետությունն ի հայտ էր բերել դեռևս անգլիացի ճանապարհորդ Ջոն Ֆրայերը.
• 1722 թվականից Պարսկաստանում սկսված քաոսով պայմանավորված միգրացիայի ալիքները և հետագայում Հնդկաստանում (Ագրա, Սուրաթ, Չինսուրա, Կալկաթա) հայկական համայնքների ամրապնդումը.
• բրիտանական և հոլանդական Արևելահնդկական ընկերությունների կողմից հայ վաճառականներին տրված հովանավորությունը, որն ապահովում էր նրանց արտոնություններ և պաշտպանություն։

Հայերը Մալաքայում

Ռայթը նկարագրում է XVIII դարի հայկական վաղ գերեզմանները, այդ թվում՝ Հակոբ Շահամիրյանի գերեզմանը՝ վաճառական, գիտնական և Հնդկաստանում առաջին հայկական տպարանի հիմնադիր (1772), որի հայրենասիրական տապանագիրը մեջբերվում է հոդվածում։ Մալաքայի բրիտանական վերահսկողության տակ անցնելուց հետո այստեղ հայկական համայնքը երկար չգոյատևեց՝ իր տեղը զիջելով ավելի հեռանկարային Փենանգին և Սինգապուրին։

Փենանգ. համայնքի ծաղկումն ու անկումը

Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Փենանգի հայկական համայնքի պատմությունը.

• Հովհաննես Սեթի ողբերգական առևտրային դեպքը (1796), որը ցույց է տալիս ծովային առևտրի ռիսկերը.
• 1800–1820-ական թվականներին հայ վաճառականների թվի աճը և նրանց բարձր սոցիալական կարգավիճակը, որը հաստատվում է երդվյալ ատենակալների կազմում ունեցած մասնակցությամբ և գաղութային վարչակազմի շնորհակալագրերով.
• Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու կառուցումը (1824)՝ որպես համայնքային կյանքի կենտրոն.
• Էնթոնիների ընտանիքի և «A.A.Anthony & Company» ընկերության գործունեությունը (1840 թվականից).
• Սարգիս եղբայրների՝ Մարտինի, Տիգրանի, Ավետի և Արշակի ֆենոմենը, որոնք ստեղծեցին հյուրանոցային կայսրություն՝ ներառյալ Փենանգի հայտնի «Eastern & Oriental» և Սինգապուրի «Raffles» հյուրանոցները։

Առանձին նշվում է համայնքի բարեգործական գործունեությունը՝ 1895 թվականի ջարդերի զոհերին օգնության հավաքագրված միջոցները և 1917 թվականին Հայոց ցեղասպանության փախստականներին կատարված նվիրատվությունները։

Եզրակացություն

Հեղինակը փաստում է Փենանգի հայկական համայնքի աստիճանական անհետացումը՝ խառը ամուսնությունների և հետնորդների Մեծ Բրիտանիա արտագաղթի հետևանքով։ XXI դարասկզբին քաղաքում հայկական ներկայության մասին են հիշեցնում միայն փողոցների անվանումները (Արմինիան-սթրիթ, Արատուն-ռոուդ) և պահպանված ձեռնարկությունները՝ «E&O» հյուրանոցը և «A.A.Anthony & Company» ընկերությունը, որոնց պատմական կապը հայ հիմնադիրների հետ գրեթե մոռացվել է։ Հետազոտության շարունակությունը, նվիրված Սինգապուրի հայկական համայնքին, հայտարարված է հրատարակության հաջորդ համարում։