«Սինգապուրի և Մալայզիայի հայերի պատմությունը» (շարունակություն) - Նադիա Հ. ՌԱՅԹ

Հոդված Նադիա Ռայթի «Սինգապուրի և Մալայզիայի հայերի պատմությունը» (շարունակություն) նվիրված է Սինգապուր կղզու գրեթե երկու դարերի գաղութային և հետգաղութային պատմության ընթացքում սինգապուրյան հայ համայնքի ձևավորմանը, ծաղկմանն ու անկմանը:

Ներածություն և մեթոդաբանություն. Հեղինակը՝ ծագումով Նոր Զելանդիայից, Դոքմեճյան տոհմից սերող հայուհու դուստրը, հենվում է բազմամյա արխիվային հետազոտությունների վրա (1985–2002 թթ.), որոնց արդյունքում լույս է տեսել «Հարգելի քաղաքացիներ. Սինգապուրի և Մալայզիայի հայերի պատմությունը» գիրքը (2003): Նյութը շարունակում է նախորդ համարում սկսված հրապարակումը և ընդգրկում է ժամանակահատվածը՝ բրիտանական գաղութի հիմնադրումից (1819–1824 թթ.) մինչև XX դարի կեսերը:

Համայնքի ձևավորումը. Նշվում է, որ Սինգապուրի հայ համայնքը ձևավորվել է Բիրմայի, Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի և Փինանգի համայնքներից ուշ, և նրա թվաքանակը ողջ պատմության ընթացքում (1820–2002) երբեք չի գերազանցել 656 մարդուն: Չնայած սակավաթվությանը, հայերը կարևոր դեր են խաղացել գաղութի կյանքում.
• հիմնադրել են Սինգապուրի առաջին քրիստոնեական եկեղեցին՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի եկեղեցին (1835–1836);
• եղել են Բորնեոյի հետ առևտրի վերականգնման նախաձեռնողները;
• XIX դարի կեսին գերիշխել են անտիմոնի և ափիոնի առևտրում;
• հիմնադրել են չորս խոշոր առևտրային ֆիրմաներ և տիրապետել են հայկական անուններով նավերի սեփական նավատորմի:

Տնտեսական և սոցիալական դերը. Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հյուրանոցային բիզնեսին. հայերին են պատկանել տասնմեկ հյուրանոցներ, այդ թվում՝ լեգենդար «Raffles»-ը (Սարգիս եղբայրներ, 1887 թ.): Քննարկվում են նաև ձեռքբերումները իրավաբանության, լրագրության («Straits Times» և «Ուսումնասեր» թերթեր), քաղաքականության (քաղաքային լիազորներ, Ջո Ջոաքիմ), կրթության և սպորտի բնագավառներում:

Ազգային ինքնություն և բարեգործություն. Ընդգծվում է, որ հայերը, ակտիվորեն ինտեգրվելով բրիտանական հասարակության մեջ, պահպանել են իրենց կրոնական և մշակութային ինքնատիպությունը՝ եկեղեցական ավանդույթներ, օգնություն Էջմիածնին, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության մասնաճյուղի ստեղծում (1917 թ.), միջոցների հավաքագրում Օսմանյան կայսրությունում հայոց ցեղասպանության զոհերին աջակցելու համար:

Խորհրդանշական ժառանգություն. Առանձին լուսաբանվում է Ագնես Ջոաքիմի պատմությունը և նրա մշակած «Վանդա միս Ջոաքիմ» խոլորձի հիբրիդը, որը հետագայում դարձել է Սինգապուրի ազգային խորհրդանիշը (1981 թ.):

Հավատարմություն և պատերազմի ողբերգությունը. Հեղինակը ցույց է տալիս, որ հայերը հավատարիմ են մնացել Բրիտանական թագին, ինչի մասին վկայում են հոբելյանական ուղերձները Վիկտորիա թագուհուն և երիտասարդ հայերի մասնակցությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին: Ճապոնական օկուպացիան և դրան հաջորդած բրիտանացի հպատակների ինտերնավորումը անուղղելի վնաս հասցրին համայնքին. 1947 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Սինգապուրում մնացել էր ընդամենը 62 հայ:

Եզրակացություն. Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Սինգապուրի հայ համայնքի անկումը պայմանավորված էր ոչ այնքան արտաքին աղետներով, որքան բնական ձուլմամբ՝ խառը ամուսնություններով և բրիտանական ավանդույթներով դաստիարակված նոր սերունդների կողմից լեզվի ու կրոնական պատկանելության աստիճանական կորստով: