«Սիրեթի հայերի պատմությունից» - Տաթևիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Տաթևիկ Սարգսյանի հոդվածը նվիրված է Սիրեթ քաղաքի (այժմյան Ռումինիա) հայ համայնքի պատմությանը՝ միջնադարյան Մոլդովայի հայկական վաղագույն բնակավայրերից մեկին, և հիմնված է «ԱՆԻВ» 2011 թ. գիտարշավի նյութերի վրա։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Աշխատանքը հենվում է գրավոր աղբյուրների համալիրի վրա՝ XIV–XV դարերի կաթողիկոսական թղթեր, XV–XVII դարերի ձեռագիր մատյանների հիշատակարաններ, ճանապարհորդների ու միսիոներների վկայություններ, ինչպես նաև վիմագրական նյութ՝ պահպանված XVI–XVII դարերի հայկական տապանաքարեր, որոնք 1903 թ. արձանագրվել և մասնակիորեն հրապարակվել են Ե. Կոզակի կողմից։

Վաղ հիշատակություն և եկեղեցական կազմակերպում
Հեղինակը ցույց է տալիս, որ Սիրեթի հայերն արդեն 1371 թվականից հանդես են գալիս աղբյուրներում՝ կապված կաթոլիկ կուրիայի կողմից այստեղ եպիսկոպոս հաստատելու փորձերի հետ։ 1388, 1410 և XV դարի երրորդ քառորդի կաթողիկոսական թղթերը վկայում են, որ Սիրեթը մտցվել է Լվովի թեմի կազմի մեջ՝ Սուչավայի, Կամենեցի, Լուցկի և Կիևի հետ մեկտեղ։ Ստեփան Մեծ իշխանի օրոք Մոլդովական իշխանության հայերին առանձնացվել է եպիսկոպոսական աթոռ՝ Սուչավայում կենտրոնով, ինչը հաստատվում է 1507 թ. հիշատակարանով՝ «Ճառընտիր» գրքից, որը ստեղծվել է Սիրեթի հայերի պատվերով և պարունակում է տեղացի քահանաների, երեցների ու ծխականների անուններ։

Եկեղեցու ավերումը և հետագա վերականգնումը
Հատուկ ուշադրություն է դարձված 1551 թ. Ստեֆան Ռարեշ իշխանի կողմից կատարված հայկական եկեղեցիների կոտորածին, որն արձանագրված է Մինաս Թոխաթեցու «Ողբ Ողախի երկրի հայերի համար» պոեմում, որտեղ ավերված տաճարների շարքում հիշատակվում է նաև սիրեթցին։ 1652–1653 թթ. հիշատակարանների (Ավետարան և Ձայնագիրք, գրված Սիրեթի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու համար) և 1669 թ. կաթոլիկ միսիոներ Լ. Մ. Պիդուի հիշատակության հիման վրա հեղինակը հաստատում է, որ եկեղեցին վերականգնվել է և շարունակել է գործել XVII դարում։

Համայնքի անկումը և նյութական վկայությունների կորուստը
Մինաս Բժշկյանի 1808 թ. վկայությունը արձանագրում է հայ համայնքի գրեթե ամբողջական անհետացումը (10 տուն՝ առանց սեփական քահանայի և եկեղեցու)։ Հեղինակը վերականգնում է նախկին հայկական թաղամասի տեղադրությունը՝ ներկայիս Բոգդան Վոդայի փողոցի շրջանում, հենվելով տեղի թանգարանի աշխատակցի բանավոր տեղեկությունների վրա՝ XIX դարում դպրոցի շինարարության ժամանակ հայկական վիմագրերով տապանաքարերի հայտնաբերման մասին։

Վիմագրական վերլուծություն
Հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Սիրեթի կաթոլիկ գերեզմանոցի պարսպի մեջ ագուցված վեց պահպանված հայկական տապանաքարերի վերլուծությունը։ Հեղինակը հետևում է դրանց ճակատագրին՝ սկզբնական տեղադրումը հայկական գերեզմանոցում, տեղափոխումը Դոմինիկյան վանքի ավերակներ (որտեղ դրանք օգտագործվել են որպես սալահատակի քարեր), իսկ ապա՝ գերեզմանոցի պատի մեջ՝ XIX դարի վերջին։ Նշվում է հուշարձանների ցավալի վիճակը՝ ավազաքարի փխրունության և մթնոլորտային ազդեցություններից պաշտպանվածության բացակայության հետևանքով։

Հիմնական դրույթ
Գրավոր և վիմագրական տվյալների համադրման հիման վրա հեղինակը եզրակացնում է, որ Սիրեթի հայկական եկեղեցին գոյություն ունենալը դադարեցրել է ոչ ուշ, քան XVIII դարի կեսերին, իսկ դրա և գերեզմանոցի հիշողությունն արդեն ամբողջովին կորած է եղել Բժշկյանի այցի ժամանակ։

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ Սիրեթի հայ համայնքի պատմությունը, որը հետագծելի է XIV–XIX դարերի ընթացքում, ներկայացնում է Մոլդովայի մի ժամանակ մեծ ու նշանակալից հայկական եկեղեցական կենտրոնի աստիճանական մարման օրինակ, որի նյութական հետքերը՝ XVI–XVII դարերի եզակի տապանաքարերը, հրատապ պաշտպանության և գիտական արձանագրման կարիք ունեն՝ ելնելով դրանց ընթացիկ քայքայման վտանգից։