«Զամոստիեի հայ համայնքի պատմությունից» - Միրոսլավա ԶԱԿՐԵՎՍԿԱ-ԴՈՒԲԱՍՈՎԱ

Միրոսլավա Զակժևսկա-Դուբասովայի հոդվածը նվիրված է Համագործակցության (Ռեչ Պոսպոլիտայի) Զամոստիե (Զամոշչ) քաղաքի հայկական համայնքի պատմությանը և հրապարակվել է «Հայկական սփյուռքի արվեստը» միջազգային գիտաժողովի (Զամոստիե, ապրիլ, 2010 թ.) արդյունքներով, որը կազմակերպել էր Կարդինալ Ստեֆան Վիշինսկու անվան համալսարանի Արվեստի պատմության ինստիտուտը՝ Արևելյան արվեստի լեհական ընկերության և քաղաքային թանգարանի աջակցությամբ։ Տեքստը հեղինակի «Ormianie w dawnej Polsce» («Հայերը երբեմնի Լեհաստանում») գրքի հատվածներն են։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը վերականգնում է Համագործակցության հողերում հայկական բնակեցման պատմությունը՝ հիմնվելով փաստաթղթային աղբյուրների վրա՝ արտոնագրերի (պրիվիլեգիաների), դատական ակտերի և համայնքի անդամների կենսագրական վկայությունների, հետևելով Զամոստիեի գաղութի ձևավորմանը՝ Կաֆայի անկումից հետո հայերի ընդհանուր գաղթի շարժման համատեքստում։

Բնակեցման ժամանակագրություն և աշխարհագրություն
Ցույց է տրվում, որ Համագործակցության հարավ-արևելյան հողերի հայկական գաղութացումը շարունակվել է XV-ից մինչև XVIII դարերը.

• XV դար — Կամենեց, Լվով, Յազլովեց, Լուցք;
• XVI դար — Բար, Տիսմենիցա, Պոդհայցե, Զամոստիե;
• XVII դար — Զլոչև, Ժվանեց, Բրոդի, Բերեժանի, Ստանիսլավով և այլն;
• XVIII դար — Կուտի, Բալթա, Մոհիլև-Պոդոլսկի։

Զամոստիեն սահմանվում է որպես ամենաարևմտյան կետը, որտեղ ձևավորվել է լիարժեք հայկական համայնք՝ ինքնավարությամբ։

Զամոստիեի համայնքի հիմնադրումը
Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1585 թվականին կանցլեր Յան Զամոյսկու տված արտոնագրին, որով նա հրավիրում էր հայերին նոր հիմնադրված քաղաք՝ առևտուրն ու արևելյան արհեստագործությունը զարգացնելու նպատակով։ Հայերին տրվում էին մյուս բնակիչների հետ հավասար իրավունքներ, շուկայի հրապարակի առանձին կողմ, եկեղեցի կառուցելու թույլտվություն և դավանանքի ազատություն։ 1589 թվականի արտոնագիրը ընդլայնում էր համայնքի տնտեսական իրավունքները (մեղրի, գինու, գարեջրի արտադրություն, արհեստագործություն)։

Ինքնակառավարման ինստիտուտները
Դիտարկվում է համայնքի ներքին կազմակերպումը՝ ֆոյտի (վոյտի), նստակիցների, հարկահավաքների և եկեղեցական հիմնադրամների համար պատասխանատու տնտեսվարների պաշտոնները։ Նշվում է հարկային պարտավորությունների ծանրաբեռնվածությունը և ընտրովի պաշտոնները խրախուսելու համար արտոնությունների գործադրման պրակտիկան։

Պատկերազարդ նյութ
Բերվում է հայ վաճառական Էլիաշ Կիստեստերովիչի կենսագրությունը, որի ուղին՝ Մոլդովայով, Հունգարիայով և Պոդոլիայով դեպի Զամոստիե, ցայտուն օրինակ է հանդիսանում տարածաշրջանի հայկական սփյուռքի շարժունակության և առևտրային կապերի համար։

Եզրակացություն
Հեղինակը եզրակացնում է, որ Զամոստիեին նմանվող մասնավոր քաղաքներում հայերի վիճակը զգալիորեն ավելի բարենպաստ էր