«Ուզում եմ տեսնել հայկական ոգին ժամանակակից ձևերում...» - Հարցազրույց Ալեքսանդր ԹՈՓՉՅԱՆԻ հետ

Կարեն Հակոբյանի հարցազրույցը գրող, թարգմանիչ և գրական քննադատ Ալեքսանդր Թոփչյանի հետ, որը հրապարակվել է հրատարակության 3-րդ (18) համարում, նվիրված է ժամանակակից հայկական ինքնագիտակցության խնդրին և ազգային ինքնության հետ համաշխարհային մշակույթի դինամիկան կապելու ուղիների որոնմանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Զրույցը շարունակում է աշխարհում հայի կերպարի փոխակերպմանը նվիրված զրույցների շարքը և կառուցվում է որպես երկխոսություն, որում զրուցակիցները հաջորդաբար քննում են պատմամշակութային օրինակներ՝ 1920–30-ական թվականների փարիզյան սփյուռքի գրականությունից մինչև 1960–70-ականների խորհրդային Հայաստանի և հետխորհրդային ժամանակների գեղարվեստական կյանքը։

Հիմնական դրույթը
Թոփչյանի կենտրոնական թեզն այն է, որ հայ սփյուռքը ավանդաբար ձգտում է ազգային մշակույթի սառեցված, ֆոլկլորացված ձևերին՝ ինքնատիպությունը կորցնելու վախից ելնելով, մինչդեռ ինքնության իրական պահպանումը հնարավոր է միայն դրա մշտական զարգացման և ժամանակակից համաշխարհային համատեքստում ընդգրկվածության միջոցով։

Սփյուռքահայ գրականության փորձը
Հեղինակը որպես օրինակ բերում է Վազգեն Շուշանյանի կերպարը՝ գրողի, ով կարողացավ մնալ հայ՝ միևնույն ժամանակ լինելով «աշխարհի քաղաքացի».

• նրա ներքին գիտակցության արձակը կանխագուշակել է ֆրանսիական «նոր վեպը».
• 1936–37 թվականների օրագրային գրառումները պարունակել են նացիզմի վտանգի վերաբերյալ վաղ և ճշգրիտ նախազգուշացում.
• չնայած նորարարությանը, նա սփյուռքի կողմից ընդունվել է միայն մասամբ, քանի որ դուրս էր գալիս «հայկականի» մասին ընդունված պատկերացումների սահմաններից։

Խորհրդային շրջանի Հայաստանը որպես ժամանակակիցության տարածք
Թոփչյանն ընդգծում է, որ հենց 1960–70-ականների Երևանում, չնայած գաղափարական ճնշմանը, մտավորականությանը հաջողվում էր համադրել ազգայինն ու ժամանակակիցը.

• թարգմանչական գործունեությունը (Պրևեր, Լորկա, Վիյոն, Ռուդակի, ճապոնական պոեզիա) ընթերցողի կողմից անմիջական պահանջարկ էր առաջացնում.
• «Գարուն» ամսագիրը դառնում էր նոր արվեստի հարթակ.
• սերունդների բախումն արտահայտվում էր «ազգային արժեքներից կտրվածության» մեղադրանքներով, որոնք հեղինակը համարում է անհիմն։

Հետխորհրդային իրավիճակը և ժամանակակից «աշուղության» քննադատությունը
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անկախության ձեռքբերումից հետո առաջացած մշակութային չափանիշների ճգնաժամին.

• թատրոնների խաղացանկը մնում է անփոփոխ տասնամյակների ընթացքում.
• գաղափարական ճնշմանը փոխարինելու է եկել ցանկացած կազմակերպող մշակութային գաղափարի բացակայությունը.
• ժամանակակից արվեստը համեմատվում է «քաղաքակիրթ աշուղության» հետ՝ կեղծ վերածննդի հետ, զուրկ իրական հոգևոր բովանդակությունից։

Հեղինակի ստեղծագործական դիրքորոշումը
Թոփչյանը նկարագրում է սեփական փորձը որպես խնդրի անհատական լուծման փորձ. խորապես տիրապետելով հին հայկական և արևմտահայ մշակույթին՝ նա հանդես է գալիս ավանդույթի «մումիֆիկացիայի» դեմ, այդ թվում՝ հնագույն ուղղագրության վերականգնման պահանջների դեմ, դա անվանելով պահպանողական ֆետիշիզմի ձև։

Եզրակացություն
Հարցազրույցի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ իսկական ազգային վերածնունդը հնարավոր է միայն որպես մշակութային ժառանգության շարունակական ստեղծագործական յուրացում և վերաիմաստավորում ժամանակակից ձևերում, այլ ոչ թե որպես դրա մեխանիկական պահպանում. մշակույթը, հեղինակի մտքով, հետևելով Անդրե Մալրոյին, ժառանգվում չէ, այլ նվաճվում է։