«Ես Տիգրանակերտի քար չեմ» - Համլետ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

«Ես Տիգրանակերտում քար չեմ» խորագրով հրապարակված հոդվածը պատմական գիտությունների դոկտոր, արցախյան Տիգրանակերտի հայտնագործող Համլետ Պետրոսյանի հետ հարցազրույց է։ Նյութը նվիրված է հայկական ինքնության ավանդական խորհրդանիշների վերաիմաստավորմանը և հեղինակի գիտական աշխատանքի հետ կապված քաղաքական ու ինստիտուցիոնալ դժվարություններին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Զրույցը կառուցվում է Հ. Պետրոսյանի այն վարկածի շուրջ, ըստ որի ինքնության խորհրդանիշները փոխկապակցված են փրկության առասպելի հետ. արտաքին կապերի ուժեղացման ժամանակաշրջաններում հայերի մոտ արդիականանում են համաքրիստոնեական նշանակության խորհրդանիշները (Սուրբ Լեռ, դրախտավայր), իսկ մեկուսացման ժամանակաշրջաններում այդ նույն կերպարները փոխակերպվում են ժողովրդի ընտրյալության հայակենտրոն հասկացությունների։

Սրբազան աշխարհագրություն և խորհրդանիշների փոխակերպում
Առանձին ուշադրություն է դարձվում Մասիս լեռան մասին պատկերացումների էվոլյուցիային.
• լեռան նախնական սրբազանությունը՝ որպես «աստվածների տուն» և հայկական տիեզերքի կենտրոն, ուղղակիորեն չկապված աստվածաշնչյան Արարատի հետ.
• Արարատի և Այրարատի կերպարների հետագա մերձեցումը Խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանի ազդեցության ներքո.
• պարտեզային և լեռնային խորհրդանշանիկայի կայուն պահպանումը փիլիսոփայական և հիշատակի մշակույթում (տապանաքարային ռելիեֆներ) մինչև XIX դար։

Մշակութային ավանդույթի ճկունությունը
Հեղինակը վիճարկում է ավանդականությունը որպես հայկական մշակույթի հիմնական հատկանիշ ընդունող թեզը՝ XV–XVII դարերի տապանաքարային հուշարձանների օրինակով ցույց տալով, որ նույնիսկ ամենադժվար ժամանակաշրջաններում պահպանվել են հոգու հավերժության բարդ պատկերացումներ, և ինքնության խորհրդանշանիկան «չի քնել», այլ փոխակերպվել է։ Առանձին քննարկվում է հայկական ժառանգության եվրոպականացված հայացքը (Րաֆֆու ստեղծագործությունը) և խորհրդային շրջանի փոխհատուցող խորհրդանիշները (ծիրան, խաղող), որոնք առաջացել են ավելի խորը կերպարների (Արարատ, խաչքար) իմաստավորման բացակայության պայմաններում։

Երկակի ինքնության հարցը
Շոշափվում է արևմտյան հայագիտության (Հ. Բարդաքչյան, Ռ. Սյունի) քննարկումը հայկական ինքնության երկու տարբերակների՝ պոլսահայկականի և արևելահայկականի գոյության մասին, որոնք այսօր միավորվում են միայն հուզական խորությամբ թուլացած ընդհանուր խորհրդանիշներով։

Տիգրանակերտը և հայագիտության քաղաքականությունը
Հարցազրույցի զգալի մասը նվիրված է հեղինակի անձնական փորձառությանը՝ կապված արցախյան Տիգրանակերտում կատարվող պեղումների հետ.
• ուսումնասիրողի վրա ճնշում՝ Հաագայի կոնվենցիային և «չկարգավորված հակամարտության քաղաքականությանը» համապատասխանելու պատրվակով.
• Լոս Անջելեսում ստեղծված պեղումների աջակցության խմբի փլուզումը՝ ամերիկյան համալսարանների ինստիտուցիոնալ քաղաքական կոռեկտության ազդեցության տակ.
• արտասահմանյան կազմակերպությունների (Project Discovery) հրաժարումը ֆինանսավորել «վիճելի տարածքում» ուսումնասիրությունները.
• արտասահմանցի մասնագետների արշավախմբում պաշտոնական մասնակցության անհնարինությունը։

Հիմնական դրույթը
Պետրոսյանը պնդում է, որ Տիգրանակերտն առաջին հերթին հենց հայ ժողովրդի համար հուշարձան է՝ ուղղված ազգային մշակույթին, և միայն այնուհետև՝ համաշխարհային գիտական հանրության հետաքրքրության առարկա, որը ինստիտուցիոնալ աջակցության բացակայության պայմաններում ֆինանսավորվում է գրեթե բացառապես մասնավոր միջոցներով և ԼՂՀ կառավարության կողմից։

Եզրակացություն
Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ հայկական ինքնության խորհրդանիշները պատմականորեն ունեցել են արտաքին ուղղվածություն և ճկուն կերպով փոխակերպվել են՝ կախված արտաքին աշխարհի հետ կապերից, մինչդեռ ժամանակակից գլոբալացման և քաղաքական իրավիճակի պայմաններում դրանք կորցնում են իրենց կառուցողական գործառույթը, իսկ Արցախի հետ կապված գիտական աշխատանքը հանդիպում է արևմտյան ակադեմիական քաղաքական կոռեկտության համակարգային ճնշման, որը ուսումնասիրողներից պահանջում է անձնական սկզբունքայնություն և ազգային պատասխանատվություն։