«Հովանավորող թագուհին» - Նուրիթ ԿԵՆԱԱՆ-ԿԵԴԱՐ

Նուրիթ Քենաան-Քեդարի «Թագուհի-հովանավորը» հոդվածը նվիրված է Երուսաղեմի թագուհի Մելիզենդայի (1131–1161) դերի վերաիմաստավորմանը՝ որպես ոչ միայն Լատինական, այլև XII դարի Երուսաղեմի Հայ եկեղեցու ճարտարապետական ծրագրերի պատվիրատու և ոգեշնչող։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը նշում է, որ խաչակիրների արվեստն ու ճարտարապետությունը ուսումնասիրվում են արդեն ավելի քան հարյուր տարի, սակայն Մելիզենդայի հայկական ծագման (մոր՝ Մորֆիայի կողմից, ով Մելիտենեի կառավարիչ Գաբրիելի դուստրն էր) և հայկական ներդրման հարցը ավանդաբար դիտարկվել է որպես կենսագրության երկրորդական փաստ, այլ ոչ թե որպես նշանակալի մշակութային գործոն։ Անգամ Ջ. Ֆոլդայի հիմնարար աշխատության մեջ Սբ. Հակոբոս հայկական տաճարը նկարագրվում է միայն որպես «ոճով արևելյան», առանց հայ համայնքի կյանքում նրա գործառույթների վերլուծության։ Քենաան-Քեդարն առաջարկում է միասնական համատեքստում դիտարկել երեք հուշարձան՝ Սբ. Հակոբոս տաճարը, Մելիզենդայի դամբարանը Հովսափատի հովտի Սբ. Կույս Մարիամ եկեղեցում և Հրեշտակապետների եկեղեցին Հայկական թաղամասում,— որպես թագուհու հովանավորության ներքո հայկական ազգային ինքնագիտակցության արտահայտություն։

Պատմամշակութային համատեքստ

• Երուսաղեմի հայկական համայնքը սկիզբ է առնում վաղքրիստոնեական դարաշրջանից. հայկական վանականությունը փաստագրված է IV դարից։
• VI դարի հայկական արձանագրություններով խճանկարյա հատակները վկայում են համայնքի կայուն ինքնության և գեղարվեստական հովանավորության մասին։
• Դինաստիական ամուսնությունները (Բալդուին I-ը՝ Եդեսիայի Արդայի հետ, Բալդուին II-ը՝ Մելիտենեի Մորֆիայի հետ) ամրապնդեցին հայերի արտոնյալ դիրքը խաչակրաց պետությունների արևելաքրիստոնեական համայնքների շարքում։

Սբ. Հակոբոս տաճարը. հայկական ճարտարապետական ինքնություն
Հեղինակն ապացուցում է, որ եկեղեցու հատակագիծն ու մանրամասները ազգակից են XI–XII դարերի բյուզանդա-հայկական ավանդույթին և հիմնովին տարբերվում են Սուրբ Գերեզմանի տաճարի հատակագծից։ Հիմնական փաստարկը գմբեթի ձևն է. քառակուսի հիմքի վրա վեցկողերով գմբեթը մեկնաբանվում է որպես ինքնատիպ հայկական ձև, որն արտահայտում է տիեզերական կարգը և ծագում է նախաիսլամական նախատիպերից (ի տարբերություն կիսագնդաձև բյուզանդական «դրախտի կամարի» գմբեթի)։ Նախասրահի ձևավոր տարրերը («բարձիկաձև» որմնաքանդակը) համեմատվում են հայկական օրինակների հետ (Տաթևի վանք, Կահիրեի Բաբ էլ Ֆութուհ դարպասը) և դրանց այլ, երկրորդային օգտագործման հետ լատինական կառույցներում (Սբ. Աննա եկեղեցի)։

Մելիզենդայի դամբարանը
Թագուհին հովանավորում էր Հովսափատի հովտի Սբ. Կույս Մարիամ եկեղեցին, որտեղ նա թաղվել է հայուհի մոր՝ Մորֆիայի կողքին։ Դամբարանի հոյակապ սանդուղքն ու գմբեթավոր «լապտերը», ինչպես նաև խորշերի կեղծ ճակատոնքներով շրջանակումը, որը բնորոշ է հայկական ճարտարապետությանը, հավելյալ կերպով հաստատում են հայկական գեղարվեստական ծրագրի նպատակադրված ընտրությունը։

Եզրակացություն
Քենաան-Քեդարը հանգում է այն եզրակացության, որ խաչակիրների Երուսաղեմում հայկական ճարտարապետական ձևերի կիրառումը պատահական փոխառություն չէր, այլ արտացոլում էր Մելիզենդա թագուհու գիտակցված աջակցությունը հայ համայնքին՝ Լատինական եկեղեցու հետ հավասար հիմունքներով։ Այսպիսով՝ Մելիզենդայի կերպարը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես խաչակրաց արվեստի հովանավոր, այլև որպես սուրբ քաղաքում հայկական մշակութային ժառանգության պահպանման և հաստատման առանցքային դեմք։