«Երուսաղեմի թագուհիները» - Կլod Մուտաֆյան«Երուսաղեմի թագուհիները» - Կլոդ Մուտաֆյան

Կլod Մութաֆյանի հոդվածը նվիրված է Երուսաղեմի երեք հայ թագուհիների՝ Արդայի, Մորֆիայի և Մելիսենդայի պատմությանը, ինչպես նաև հայ նախարարների ու իշխանների դերին Խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանում Արևելքի ֆրանկական պետությունների քաղաքականության մեջ։ Հեղինակը վերակազմում է այս կանանց կենսագրությունները՝ հենվելով ցրված և հաճախ իրար հակասող ֆրանկական, հայկական և բյուզանդական վկայությունների վրա, քննադատաբար գնահատելով նրանց շուրջ կուտակված լեգենդների արժանահավատությունը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Մութաֆյանն արձանագրում է աղբյուրագիտական բնույթի սկզբնական դժվարությունը. հայկական տարեգրություններում գրեթե չեն արձանագրված խաչակրաց տիրակալների ամուսնությունները հայ իշխանադուստրերի հետ, իսկ ֆրանկական մատենագրությունը հաճախ լռում է անունների մասին կամ դրանք ներկայացնում է աղավաղված ձևով։ Հետազոտողը հետևում է հայկական տիրող տների (Ռուբինյաններ, Սամոսատայի և Մարաշի տիրակալներ) ընտանեկան կապերի ինքնությանը վերաբերող պատմագիտական բանավեճերին՝ նպատակ ունենալով հաստատել առաջին թագուհու իրական ծագումը։

Արդա, Երուսաղեմի առաջին թագուհի

Հեղինակը վերականգնում է Բալդուին Բուլոնացու ամուսնության հանգամանքները Թաֆնուզի (Սամոսատայի տիրակալի) դստեր հետ, որը կնքվել է քաղաքական հաշվարկով, երբ նա տիրում էր Եդեսիային։ Նշվում են.

Արդայի հեռավորությունը Երուսաղեմի արքունիքից և նրա մնալը Յաֆայում ամուսնու թագադրումից հետո։

Բալդուինի ամուսնալուծությունը, որի դրդապատճառները հեղինակը կապում է թե՛ արքայի ֆինանսական հետաքրքրություններով, թե՛ նրա հոմոսեքսուալ կողմնորոշման վարկածով (Հ. Մայերի հիպոթեզը)։

Արդայի մնալը Սուրբ Աննայի վանքում և ապա մեկնումը Կոստանդնուպոլիս։

Ամուսնալուծության իրավական անավարտությունը, որն ազդեցություն ունեցավ Բալդուին Ա-ի երրորդ ամուսնության վրա։

Մորֆիա, Երուսաղեմի երկրորդ թագուհի

Քննության է առնվում Բալդուին Բ-ի ամուսնությունը Մելիտենեի Գաբրիելի դստեր հետ և նրա ակտիվ դերը թագավորության քաղաքական և ռազմական կյանքում, ներառյալ Խարբերդի ամրոցից գերիների փախուստի կազմակերպման դրվագը։ Հեղինակն ընդգծում է Մորֆիայի մասին հայկական հիշատակումների գրեթե բացակայությունը, ինչը բացատրում է նրա ինտեգրումով քաղկեդոնական միջավայրին։

Մելիսենդա, Երուսաղեմի երրորդ թագուհի

Եզրափակիչ բաժինը նվիրված է Մոր֖ ֏ֆիայի դստեր՝ Մելիսենդայի պայքարին ամուսնու՝ Ֆուլկ Անժուացու, և որդու՝ Բալդուին Գ-ի հետ համագործակալության համար, ինչպես նաև նրա հակամարտությանն իր քրոջ՝ Իվետտայի հետ և արքունական խարդավանքներին (Հուգ դյու Պյուիզեի գործը)։

Հիմնական դրույթ և եզրակացություններ

Մութաֆյանն եզրակացնում է, որ XII դարում հայ ներկայությունը Երուսաղեմի գահին պատահական դրվագ չէր, այլ ֆրանկական տիրակալների կողմից Եփրատամերձի և Կիլիկիայի ազդեցիկ հայկական տների հետ կնքված քաղաքական դաշինքների օրինաչափ հետևանք։ Այդուհանդերձ, յուրաքանչյուր թագուհու քաղաքական ազդեցության աստիճանը զգալիորեն տարբերվում էր՝ Արդայի գրեթե լիակատար պասսիվությունից մինչև Մոր֖ ֏ֆիայի և Մելիսենդայի ակտիվ մասնակցությունը պետության կառավարմանը, ինչը արտացոլում է XII դարի առաջին կեսի ընթացքում Երուսաղեմի թագավորությունում կին-կառավարիչի կարգավիճակի էվոլյուցիան։