«Ապաստանի խաչը» - Արմեն ՄԵՐՈՒԺԱՆՅԱՆ

Հոդվածը Արմեն Մերուժանյանի «Հանգրվանի Խաչը» նվիրված է Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի առաքելական քարոզչությանը Հայաստանում և դրա հետ կապված վաղքրիստոնեական սյուժեների համալիրին, որոնք սերում են Եդեսիայի Աբգար արքայի և Քրիստոսի Անապատակերտ Պատկերի ավանդույթից:

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Հեղինակը հենվում է սկզբնաղբյուրների լայն շրջանակի վրա՝ Եվսեբիոս Պամփիլոսի, Նիկեփորոս Կալիստոսի, Մովսես Խորենացու, Ստեփանոս Սյունեցու, Հովսեփոս Փլավիոսի, ինչպես նաև XVIII–XIX դարերի ձեռագրագիտական հայտնագործությունների պատմության վրա, որոնք թույլ են տալիս վերականգնել բացառապես հայերեն թարգմանություններով պահպանված կորած տեքստերի ճակատագիրը:

Աշխարհի առաքելական բաժանումը և Թադեոսի կարգավիճակը
Քննարկվում է Թադեոսի պատկանելության հարցը՝ տասնյերկու կամ յոթանասուն առաքյալների շրջանակին, ինչպես նաև «72 առաքյալ» թվի հայկական ավանդույթը, որը հեղինակը կապում է պյութագորական և պլատոնական տիեզերաբանական խորհրդանիշների հետ (Երկնքի Փոքր շրջանը, Մեծ տիեզերական տարին):

Աբգարի և Քրիստոսի նամակագրությունը
Կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Օսրոենեի Աբգար արքայի հիվանդության պատմությունը, Անանի առաքելությունը Հիսուսի մոտ և նամակների փոխանակումը, որը արձանագրված է Կեսարիայի Եվսեբիոսի կողմից՝ Եդեսիայի արխիվում: Առանձին լուսաբանվում է.

• Անապատակերտ Պատկերի (Մանդիլիոնի) հրաշքը;
• Եվսեբիոսի «Ժամանակագրության» ճակատագիրը և դրա միակ ամբողջական հայերեն թարգմանությունը, որը հայտնաբերվել է 1792 թ. Կոստանդնուպոլսում;
• Խորենացու տեղեկությունների գիտական վերաբերվածացումը՝ Բրիտանական թանգարանում Լեբուբնիայի երկի հայտնաբերումից հետո:

Անապատակերտ Պատկերի ճակատագիրը
Հետևվում է սրբության ուղին՝ Եդեսիայի պատում թաքցնելուց մինչև 545 թ. քաղաքի հրաշալի փրկությունը, 944 թ. Կոստանդնուպոլիս տեղափոխումը և հետագա փոխանցումը Ջենովային, որտեղ մասունքը մինչ օրս պահվում է Սբ. Բարդուղիմեոսի հայկական վանքում:

Թադեոսի առաքելությունը Օսրոենեում և Հայաստանում
Նկարագրվում է Աբգարի բժշկումն ու մկրտությունը, Եդեսիայում քրիստոնեական համայնքի ձևավորումը և առաքյալի հետագա անցումը հայկական երկրներ՝ Տիգրանակերտ, Զարեհավան, Ագուլիս, ընդ որում մատնանշվում են Սանատրուկ իշխանի ինքնության ժամանակագրական բարդությունները:

Հայկական թարգմանությունների նշանակությունը
Հատկապես ընդգծվում է հայ գրականության բացառիկ պատմամշակութային դերը, որը պահպանել է մի շարք հնագույն և վաղքրիստոնեական տեքստերի միակ ամբողջական տարբերակները (Զենոն Ստոիկ, Փիլոն Ալեքսանդրացի, Եվկլիդեսի «Երկրաչափություն» և այլն), ինչը հայկական մատենագիտությանը հաղորդում է բացառիկ սկզբնաղբյուրագիտական նշանակություն:

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի առաքելական քարոզչության ավանդույթը Հայաստանում, որը սերտորեն կապված է Անապատակերտ Պատկերի պատմության և Աբգարի Քրիստոսի հետ նամակագրության հետ, ներկայացնում է ոչ թե առասպելական, այլ պատմականորեն հավաստվող վաղքրիստոնեական ավանդույթի շերտ, որը վավերացված է տարբեր լեզվական ավանդույթների անկախ սկզբնաղբյուրներով և հաստատում է հայ գրագիտության առանձնահատուկ դերը համաշխարհային հոգևոր ժառանգության պահպանման գործում: