«Կուժե մարդը» - Կարեն ԱՂԵԿՅԱՆ

Կարեն Ագեկյանի «Կուժի մարդը» հոդվածը նվիրված է կայսերական և ազգային պետության միջև եղած հիմնարար տարբերությանը և այն բանին, թե ինչպես է այդ տարբերությունն արտացոլվում մշակույթի, էլիտաների ու հասարակական գիտակցության կարգավիճակի վրա հետխորհրդային Հայաստանում։

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակի դատողությունների ելակետը բանավեճն է Գայանե Մարգարյանի «Կամո գրյադեշի? Ազգայինը և վերազգայինը մշակույթում» հոդվածի հետ, որը հրապարակվել է «Ազգային գաղափար» ամսագրում։ Ագեկյանն ելնում է այն թեզից, որ ժամանակակիցների մեծամասնությանը դժվար է գիտակցել տարբերությունը կայսերական իշխանության, որը ազգը չի ծնում և որի վրա չի կարող ազդել, ու ազգային պետության միջև, որը, ըստ նրա փոխաբերության, հանդիսանում է ազգի «ողնաշարը»՝ նրա սեփական մարմնի օրգանական շարունակությունը։

Հիմնական դրույթ

Հոդվածի կենտրոնական փաստարկը կառուցված է մի քանի փոխկապակցված թեզերի վրա.

• ազգային պետությունում իշխանությունը զանգվածային գիտակցության անձնավորված արտահայտությունն է և չի կարող էականորեն տարբերվել այն հասարակությունից, որն իրեն ծնում է.
• կայսրությունն, ընդհակառակը, արհեստական կազմավորում է, որն ունի ինքնաբավ ռեպրեսիվ ու բաշխողական հզորություն և կարիք չունի օրգանական լեգիտիմության.
• քանի որ կայսրությունը չունի բնական լեգիտիմություն, նա հարկադրված է անընդհատ պահպանել իր «առանձնահատուկ առաքելության» մասին գաղափարախոսական սուտը, և հենց մշակույթն է կոչված ծառայելու այդ սուտին ու այն «մարսելի» դարձնելուն։

Մշակույթը որպես կայսրության գործիք

Առանձին ուշադրություն է դարձվում ազգի և նրա էլիտայի բաժանման մեխանիզմին կայսերական պայմաններում. ստեղծագործական մտավորականությունը ձգվում է դեպի մայրաքաղաքն ու արտոնությունների համակարգը (գրողների, կոմպոզիտորների միություններ, պատվավոր կոչումների հիերարխիա)՝ դառնալով կայսերական ինքնագիտակցության հաղորդակիցը զանգվածների մեջ։ Հեղինակն ընդգծում է, որ նույնիսկ խորհրդային դարաշրջանի տաղանդավոր արվեստագետները՝ Տարկովսկուց ու Օկուջավայից մինչև Մաթևոսյան ու Բաբաջանյան, օբյեկտիվորեն գործել են ազգային շահերին խորթ խաղի կանոնների շրջանակում, ինչը չի նսեմացնում նրանց անձնական վաստակը, սակայն պահանջում է արվեստի ֆունկցիայի սթափ գնահատում կայսերական համակարգում։

Խորհրդային մշակութային քաղաքականության հանդեպ կարոտախտի քննադատություն

Ագեկյանը կտրուկ առարկում է Մարգարյանի փորձին ներկայացնել խորհրդային պետությունը որպես «մշակույթի ամբողջական տարածման» օրինակ՝ նշելով, որ նման կարոտախտը անտեսում է կայսերական և ազգային կարգերի սկզբունքային տարբերությունը և հաշվի չի առնում Թբիլիսիի ու Բաքվի սփյուռքահայ համայնքների «ուտվելու» ողբերգական փորձը՝ գործընթաց, որը նախատեսված էր հենց ինքնին կայսերական կառուցվածքով։

Հետխորհրդային էլիտաների խնդիրը

Առանձին բաժին նվիրված է հայ խորհրդային մտավորականության ճակատագրին ԽՍՀՄ փլուզումից հետո. չկարողանալով ընդունել ինքնիշխան պետության իրողությունները և հարմարվել դրա մասշտաբներին՝ նա նախընտրել է քրոնիկական կերպով մեղադրել նոր իշխանությանը խորհրդային սպառողական չափանիշները վերարտադրելու անկարողության մեջ՝ փոխանակ կատարելու ազգային կառուցման «կրթված սևագործների» գործառույթը։

Եզրակացություն

Հոդվածի հիմնական եզրահանգումն այն է, որ ազգային պետությունում մշակույթի կարգավիճակն ու էլիտաների որակն անխուսափելիորեն ցածր են կայսերականից, քանի որ պետությունն այլևս կարիք չունի ստելու իր առաքելության մասին, իսկ էլիտան դադարում է Կենտրոնի արտոնություններով արհեստականորեն ժողովրդից պոկված լինելուց. և այս վիճակը պետք է ընկալել ոչ թե որպես դեգրադացիա, այլ որպես ազգի իրական զարգացման մակարդակի ազնիվ արտացոլում։