«Լեոնարդո դա Վինչին և Հայաստանը» - Կոստան ԶԱՐՅԱՆ

Կոստան Զարյանի «Լեոնարդո դա Վինչին և Հայաստանը» հոդվածը նվիրված է լեոնարդագիտության ամենավիճահարույց խնդիրներից մեկին՝ մեծ վարպետի արևելյան ճամփորդության և Հայաստանում նրա հնարավոր գտնվելու հարցին, որը վկայված է այսպես կոչված «Հայկական նամակներում»՝ «Ատլանտյան կոդեքսից»:

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Զարյանը դիմում է այս թեմային՝ հենվելով բազմամյա հետազոտական ավանդույթի վրա՝ իր 1944 թվականի բոստոնյան դասախոսության, Բեյրութի ամերիկյան համալսարանում (1952–1954) կարդացած դասընթացի և 1967 թվականի հրապարակման վրա։ Հեղինակը կառուցում է իր փաստարկումը՝ վերլուծելով Լեոնարդոյի ձեռագիր ժառանգության ճակատագիրը. 120 նոթատետրերից մեզ է հասել միայն կեսը, որն անցել է Մելցիի, Պոմպեո Լեոնիի, Նապոլեոն Բոնապարտի ձեռքով և ցրվել Եվրոպայի գրադարանների ամբողջ տարածքով։

Հիմնական դրույթ
Հոդվածի կենտրոնական թեզն այն է, որ Լեոնարդոյի արևելյան ճամփորդությունը, որը վիճարկվում է իտալացի պատմաբանների մի մասի կողմից (ի տարբերություն Ռիխտերի, Մակ-Կուրտիի, Ստրժիգովսկու և Ֆուզարոյի, ովքեր ընդունում են ուղևորության փաստը), չի հակասում նկարչի փաստագրված կենսագրությանը, քանի որ Ֆլորենցիայում և Միլանում նրա հայտնի գտնվելու ամսաթվերի միջև ընկած ժամանակահատվածները լիովին թույլ են տալիս ենթադրել մի քանի ամսյա բացակայություն։

Փաստարկումը ճամփորդության ժխտման դեմ
Զարյանը հետևողականորեն հերքում է թերահավատների փաստարկները.

• Իտալիայի և Փոքր Ասիայի միջև ծովային հաղորդակցության արագությունը Լեոնարդոյի ժամանակներում շատ ավելի բարձր էր, քան ընդունված է կարծել (Բանդինո Բարոնչիլլիի գործի օրինակով);
• Ֆլորենցիայի հանրապետությունն ուներ կանոնավոր նավատորմ, որը քաղաքը կապում էր Մերձավոր Արևելքի հետ Լիվոռնոյի միջոցով;
• Լեոնարդոյի արտասահմանյան ուղևորությունների մասին ուղղակի փաստագրական վկայությունների բացակայությունը ապացույց չէ դրանց չգոյության, քանի որ մինչև միլանյան ձեռագրերի հայտնաբերումը ոչինչ հայտնի չէր նաև Չեզարե Բորջայի մոտ նրա որպես ինժեներ ծառայելու մասին։

Հոգեբանական և կենսագրական համատեքստ
Հոդվածում զգալի տեղ է հատկացվում 1470-ականների Ֆլորենցիայում Լեոնարդոյի հոգեվիճակի վերականգնմանը. նախանձի, ինտրիգների և «բեֆայի» մթնոլորտ, 1475 թվականի դատական մատնությունը՝ անբարո կենցաղավարության մեղադրանքով, ստեղծագործական ճգնաժամ և չավարտված պատվերներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում «Սուրբ Հերոնիմոս» կտավին, որը Զարյանը մեկնաբանում է որպես նկարչի հուսահատության և վիրավորված հպարտության խորհրդանշական արտահայտություն, ով ձգտում էր դուրս պրծնել ֆլորենցիական «խեղդող» միջավայրից։

Հայկական հետքը Ֆլորենցիայում
Հեղինակը մատնանշում է քիչ ուսումնասիրված մի փաստ՝ հայկական մշակութային հիշողության ներկայությունը Լեոնարդոյի հայրենի քաղաքում. Սան Մինիատո բազիլիկը, որն ի սկզբանե կրում էր հայ քարոզիչ-նահատակ Սան Մինիասի անունը, եղել է այն վայրը, որտեղ Լեոնարդոն այցելել է դեռ պատանեկան տարիներից և ուշադրությամբ ուսումնասիրել դրա խճանկարները։

Եզրակացություն
Զարյանը եզրակացնում է, որ կենսագրական հանգամանքների (ճգնաժամ, հետապնդումներ, փախուստի ձգտում), ծովային հաղորդակցության գործնական հնարավորությունների և Լեոնարդոյի հայկական թեմայի հետ վաղ անձնական ծանոթության համադրությունը՝ ֆլորենցիական բազիլիկի միջոցով, նրա Հայաստան ուղևորության վարկածը դարձնում է ոչ թե գեղարվեստական հորինվածք, այլ միանգամայն հավաստի կենսագրական դրվագ, որը արժանի է հետագա փաստագրական ուսումնասիրության։