«Լինչը

Հոդվածը նվիրված է Հենրի Ֆինիս Բլոս Լինչի (1862–1913)՝ իռլանդական ծագումով բրիտանացի ճանապարհորդի, աշխարհագրագետի և հայագետի անձին ու ստեղծագործական ժառանգությանը, ինչպես նաև Ախալցխայով նրա ճանապարհորդությանը նվիրված աշխատության հատվածի հրապարակմանը։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը կառուցված է որպես կենսագրական ակնարկ՝ ուղեկցվող Լինչի երկհատոր «Հայաստան. ճանապարհորդություններ և ուսումնասիրություններ» (Armenia, Travels and Studies, Լոնդոն, 1901) աշխատության երրորդ գլխից բերված ընդարձակ մեջբերումով։ Հոդվածը հենվում է գիտակենսագրական տեղեկությունների և բնագիր ճանապարհորդական տեքստի համադրության վրա, ինչը թույլ է տալիս միաժամանակ բնութագրել հեղինակի անհատականությունը և ցուցադրել նրա հայկական էպոպեայի ոճն ու բովանդակային արժեքը։

Կենսագրություն և գիտական համատեքստ
Բերվում են Լինչի կենսագրության հիմնական փաստերը.

• Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտ, Թագավորական աշխարհագրական ընկերության թղթակից անդամ, բրիտանական խորհրդարանի պատգամավոր (1906–1910);
• երկու անգամ այցելել է Հայաստան՝ 1893–1894 և 1898 թվականներին;
• հավաքած նյութերի հիման վրա ստեղծել է հիմնարար երկհատոր աշխատություն, որն ընդգրկում է Արևելյան (Ռուսական) և Արևմտյան (Թուրքական) Հայաստանը;
• քարտեզագիր Ֆ. Օսվալդի հետ միասին կազմել է «Հայաստանի մեծ քարտեզը»;
• գիրքը թարգմանվել է ռուսերեն և հրատարակվել Թիֆլիսում 1910 թվականին, հետագայում դառնալով մատենագիտական հազվագյուտություն։

Ընդգծվում է Լինչի աշխատության գիտական նշանակությունը՝ որպես XIX դարի Հայաստանի աշխարհագրության, պատմության և ժողովրդագրության աղբյուր, հագեցած վիճակագրությամբ, պատկերազարդումներով ու քարտեզագրական նյութերով։

Հիմնական դրույթ
Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ճանապարհորդի դրդապատճառներին՝ արտահայտված նրա իսկ խոսքերով լեռների «լայն կիսաշրջանից» այն կողմ ընկած չուսումնասիրված հողերի հանդեպ հետաքրքրասիրության և ամբողջ Ասիան հասկանալու համար Հայաստանի նշանակության մասին։ Լինչը պնդում է հայ ժողովրդի ու տարածքի խորը պատմամշակութային կշիռը՝ քննադատելով դասական և իր ժամանակի գիտության կողմից նրանց հանդեպ ցուցաբերվող անբավարար ուշադրությունը։

Ճանապարհորդական ակնարկ. ճանապարհը դեպի Ախալցիխ
Հրապարակման կենտրոնական մասը կազմում է «Ախալցխայում» գլխի ընդարձակ հատվածը, որտեղ հեղինակը մանրամասն նկարագրում է.

• Աբաստումանից լեռնանցքով դեպի հայկական սարահարթ անցումը;
• անտառապատ լանջերի և ցածր հողագործական մշակույթով չորային հարթավայրի հակադրությունը;
• բնագրաբանական դիտարկումներ բլուրների լանջերում փորված բնակավայրերի և տեղի թաթարական ու հայկական բնակչության կենցաղի վերաբերյալ;
• տարածաշրջանի ջրագրությունը (Կոբլիան-չայ, Փոսխով-չայ և Ախալցիխ-չայ գետերի միախառնումը);
• ռուսական զորքերի ներկայությունը հարթավայրում՝ որպես բնապատկերի հակադիր տարր;
• Ախալցիխ քաղաք ժամանելը, ճամբարի կազմակերպումը և գետից ու շրջակա գյուղից առավոտյան տպավորությունները;
• երգիծական երանգ ունեցող դրվագ՝ գավառական իշխանության այցելության և գունեղ կերպարի՝ ռազմական անցյալ ունեցող հայ ոստիկանական պաշտոնյա Իվան Կույումջիբաշևի հետ ծանոթության մասին։

Եզրակացություն
Հրապարակումը ցույց է տալիս, որ Լինչի աշխատությունը պահպանում է անցումային գիտական և գրական արժեք՝ որպես XIX դարավերջի Հայաստանի պատմության, աշխարհագրության և ազգագրության աղբյուր, իսկ նրա ճանապարհորդական նկարագրությունների կենդանությունն ու մանրամասնությունը հնարավորություն են տալիս վերականգնել տարածաշրջանի, նրա բնական լանդշաֆտների և հասարակական կյանքի պատկերը մեծ պատմական ցնցումներին նախորդած ժամանակաշրջանում։