«Մանգուպը՝ Գավրասների դինաստիայի վերջին հենակետը» - Ռուբեն ԱԹՈՅԱՆ

Ներածություն և մեթոդաբանություն

Հեղինակը սկսում է 1475 թվականին Մանգուպի անկման նկարագրությունից, երբ վեցամսյա պաշարումից հետո Գեդիկ Ահմեդ փաշայի թուրքական զորքերը խորամանկությամբ գրավեցին քրիստոնեական Ղրիմի վերջին հենակետը։ Հիշատակելով թուրք ուղևոր Էվլիա Չելեբիի հիշատակարանները և ղրիմագետ Պյոտր Կեպպենի դիտարկումները, ինչպես նաև Մանգուպ-Կալե սարահարթ կատարած սեփական ուղևորության տպավորությունները, հեղինակը հիմնավորում է հետազոտության պատմաաշխարհագրական համատեքստը։

Հայ քաղկեդոնականներ և Բյուզանդիայի ազնվական տոհմեր

Հոդվածի առանցքային թեզն է Թեոդորոյի տիրակալների՝ Գավրասների տոհմի հայկական ծագման վերաբերյալ պնդումը։ Ատոյանը հետևում է հայ քաղկեդոնական արիստոկրատիայի պատմությանը՝ սկսած 451 թվականից.

• Հայ ազնվականության մի մասը, գտնվելով Բյուզանդիայի ռազմական և վարչական ծառայության մեջ, ընդունում էր հունահունական ուղղափառ դավանանքը, միևնույն ժամանակ պահպանելով լեզուն և մշակութային ինքնությունը;
• Հայ-քաղկեդոնական ազգանունների շարքում առանձնանում են Լակապենները, Կուրկուասները, Տարոնիտները, Կոմնենները, Ասպետները և ուրիշներ, ընդ որում՝ Գավրասները;
• Հարցի պատմագրությունը հակասական է. Ա.Ա. Վասիլևը, Ա.Լ. Յակոբսոնը, Ս.Տ. Երեմյանը և Ռ.Մ. Բարթիկյանը վստահորեն պաշտպանում են Գավրասների հայկական ծագման վարկածը, մինչդեռ Է. Բրայերը և Ա.Պ. Կաժդանը արտահայտում են զգուշավորություն։

Թեոդորոս Գավրասը՝ տոհմի կենտրոնական դեմքը

Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում Թեոդորոս Գավրասի (մոտ 1050 թ.) կենսագրությանը, որը, Կոստանդնուպոլսի աջակցության բացակայության պայմաններում, ինքնուրույն ազատագրեց Տրապիզոնը և Խալդիա և Կողոնիա թեմերը սելջուկ թուրքերից, ինչի համար ինքնավար ճանաչվեց կայսրի կողմից այս մարզերի դուքսի կարգավիճակով։ Հեղինակը մեջբերում է Աննա Կոմնենի վկայությունը «Ալեքսիադա» երկից, որտեղ նա նկարագրվում է որպես Տրապիզոնի անհաղթահարելի տիրակալ։ Թուրքերի կողմից գերեվարվելուց և իսլամ ընդունելուց հրաժարվելուց հետո Թեոդորոս Գավրասը մահապատժի ենթարկվեց և հետագայում սրբադասվեց որպես սուրբ նահատակ, պատվանվեց Պոնտոսում և Ռուսիայում։

Գրավոր վկայություններ

Ատոյանը հիմնվում է հայալեզու ձեռագրերի ամբարի վրա՝ մասնավորապես Երուսաղեմի № 336 մագաղաթյա ձեռագրի և Սերգիոսի և Բակոսի վանքի Ավետարանի, որոնք ամրագրում են Գավրասների տոհմի ներկայացուցիչների (Լևոնի, Կոստանդինի) հիշատակումները՝ որպես Եփրատ գետի ափին գտնվող հայկական հողերի տիրակալներ, ինչը հաստատում է տոհմի տարածքային և դինաստիական կապը հայկական մշակութային տարածքի հետ։

Եզրակացություն

Ազգագրական, մատենագրական և վիմագրական տվյալների ամբողջությունը հեղինակին բերում է եզրակացության, որ Գավրասների դինաստիան, որը կառավարել է քրիստոնեական Ղրիմի վերջին հենակետը՝ Մանգուպ կենտրոնով Թեոդորո իշխանությունը, ծագում է Փոքր Ասիայի հայ արիստոկրատիայից, իսկ 1475 թվականին Մանգուպի անկումը նշում է այս տոհմի հետ կապված վերջին քաղաքական կազմավորման վերջնական անհետացումը։