«Հիշատակի հանգրվաններ» - Կլոր սեղան

«Հիշատակի մեմորիալներ» նյութը հանդիսանում է «Նախնիների գերեզմանները» կլոր սեղանի («ԱՆԻՎ» թիվ 22, 2009) շարունակությունը և միավորում է ազգագրագետ Հարություն Մարության, փիլիսոփա և բանաստեղծ Ռուբեն Անգալադյանի, ամսագրի գլխավոր խմբագիր Կարեն Ագեկյանի և ռազմավարության և ազգային անվտանգության մասնագետ Հրաչյա Արզումանյանի մտորումները։ Քննարկումը նվիրված է հայ ժողովրդի սրբազան հիշողության իմաստավորմանը, Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի համալիրի խորհրդանշանագիտությանը և «հիշողության վրա հիմնված քաղաքականության» առանձնահատկություններին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Ռ. Անգալադյանը զրույցը սկսում է հիշողության սրբազան հիերարխիայի՝ նախնիների գերեզմանների և պանթեոնների կորստի թեմայով, որը հետևանք է պետականության բացակայության, ինչպես նաև իշխանության և հոգևորականության պատմական սխալ հաշվարկների։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգի բնույթի հարցին որպես բազմաչափ երևույթ, որը միավորում է անհատական և հավաքական հիշողությունը, ներառյալ Ցեղասպանության զոհերի չիրացված սուգը։

Ծիծերնակաբերդի մեմորիալի խորհրդանշանագիտությունը
Կ. Ագեկյանը ուշադրության կենտրոնը տեղափոխում է հայկական ծայրամասային գերեզմանատներից դեպի հիշողության ազգային կենտրոն՝ Ծիծերնակաբերդի մեմորիալ։ Ներկայացվում են՝
– ճարտարապետ Ս. Քալաշյանի վկայությունը «մավզոլեյի» խորհրդանշանագիտության մասին՝ որպես սուգի անդունդի վրայով բարձրացող տապանաքարի.
– Հ. Մարության վերլուծությունը հայկական գերեզմանատների բարձունքների վրա գտնվելու ավանդական դասավորության մասին.
– Ա. Դեմոյանի գնահատականը՝ բացառապես ազգային, ոչ ընդհանուր խորհրդային հիշողության հետ կապված հուշարձան կառուցելու որոշման աննախադեպության մասին։

Հիշողության քաղաքականությունը և միջազգային համատեքստը
Հ. Մարությանը մատնանշում է Հայաստանի խորհրդային ղեկավարության հաջողությունը, որը կարողացավ Ցեղասպանության հիշատակի հարցը ներկայացնել ֆաշիզմի դեմ պայքարի համընդհանուր մարդկային համատեքստում, և զուգահեռ է անցնում Holocaust Memorial Museum-ի հետ, որտեղ շեշտը դրվում է ամերիկյան արժեքների վրա, և ոչ թե հենքում հրեական պատմության վրա որպես այդպիսին։

Հ. Արզումանյանը զգուշացնում է միջազգային դիսկուրսում «հայելային արտացոլման» պատրանքից, ընդգծելով՝
– արժեքների տարբեր մշակութային և կրոնական համակարգերի ընկալման անհրաժեշտությունը.
– Մեծ Եղեռնի թեմայի Արևմուտքում ընկալման քաղաքական, ոչ բարոյական բնույթը.
– տարբեր քաղաքակրթական համատեքստերի (արաբական, իրանական, հնդկական, չինական) համար դիֆերենցված փաստարկման անհրաժեշտությունը։

Հայկական և հրեական փորձի համեմատություն
Կ. Ագեկյանը վերլուծում է հիշողության ձևավորման պատմական պայմանների տարբերությունը՝ եթե հրեական պետականությունը ձևավորվեց Հոլոքոսթից անմիջապես հետո խոշորագույն տերությունների աջակցությամբ, ապա Հայաստանը Ցեղասպանությունից հետո Կարսի և Լոզանի պայմանագրերով «մատնանշվեց արխիվում», իսկ ողբերգության հիշողությունը տասնամյակներ շարունակ խեղաթյուրվում էր և՛ ԽՍՀՄ-ում, և՛ Արևմուտքում։ Բերվում է Սիլվա Կապուտիկյանի վկայությունը Ցեղասպանության 50-ամյակի կապակցությամբ միութենական մամուլի լռության մասին և նրա ընդունումը, որ հիշատակի միջոցառումների թույլտվության հիմքում ընկած է քաղաքական, ոչ հումանիստական դրդապատճառ։ Նշվում է, որ խորհրդային իշխանությունը Ցեղասպանության հիշողությունը դիտարկում էր որպես սփյուռքի վրա ազդեցության քաղաքական ռեսուրս։

Եզրակացություն
Քննարկման հիմնական եզրահանգումն այն է, որ անհրաժեշտ է ազգային հիշողության քաղաքականության քննադատական վերիմաստավորում. հայ հասարակությունը պետք է գիտակցաբար ձևավորի իր դերը պետական ռազմավարության մշակման գործում, ավելի խորությամբ ուսումնասիրի ուրիշների (մասնավորապես՝ հրեական) հիշողության ինստիտուցիոնալացման փորձը, ինչպես նաև հաշվի առնի աշխարհի քաղաքակրթական բազմազանությունը՝ Ցեղասպանության թեման տարբեր միջազգային լսարանների ներկայացնելիս։