«Մենք կկոտրենք նրանց ատամները» (շարունակություն) - պատմում է Բորիս ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆԸ

Ներածություն և մեթոդաբանություն
Նյութը կառուցված է որպես բանավոր պատմություն-հարցազրույց, որում հեղինակը վերակառուցում է 1990-ականների առաջին կեսին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում ընթացող բանակցությունների ընթացքը, վերլուծում կոնֆլիկտի կողմերի պատվիրակությունների վարքագիծը և Հայաստանում ու Ղարաբաղում ընթացող ներքաղաքական քննարկումները՝ բանակցային մարտավարության վերաբերյալ։

ԼՂՀ-ի բանակցություններին մասնակցության օգտին փաստարկներ
Արուշանյանը մանրամասն բացահայտում է իր դիրքորոշումը, որը հանգեցրեց նրա նշանակմանը որպես ղարաբաղյան պատվիրակության ղեկավար.

• բանակցություններին մասնակցությունը հանում է որոշակի բեռ Հայաստանի Հանրապետությունից և կանխում «ագրեսոր» պիտակի կպցումը նրան.
• բանակցություններից հրաժարվելը անուղղակիորեն հաստատում է ագրեսիայի մեղադրանքները.
• ԵԱՀԿ ձևաչափը ճանաչվում է առավել ձեռնտու պաշտպանվող, չճանաչված և սահմանափակ ռեսուրսներ ունեցող կողմի համար, քանի որ, ի տարբերություն ՄԱԿ-ի ձևաչափի, ենթադրում է ուժային ճնշում լուծումների ընդունման ուղղությամբ։

Բանակցությունների ընթացքը. պատվիրակությունների հակադրություն
Հեղինակը համադրում է ղարաբաղյան պատվիրակության բարձր պատրաստվածությունը ադրբեջանական կողմի ոչ պրոֆեսիոնալիզմի հետ (Կասիմով նախարարի հետ կապված դրվագներ, Պետրոս թարգմանչի շուրջ բախում) և արձանագրում ամերիկացի ներկայացուցիչ Մարեսկիի խոստովանությունը ղարաբաղցիների ճշգրտության և պրոֆեսիոնալիզմի վերաբերյալ։ Հեղինակի վկայությամբ, բանակցություններում նախաձեռնությունն անցել է հայկական կողմին՝ Քրիստիան Տեր-Ստեփանյանի գլխավորած Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության աջակցությամբ։

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի դերի գնահատականը
Նյութի զգալի մասը նվիրված է Հայաստանի առաջին նախագահի քաղաքականության քննադատական վերլուծությանը. հեղինակը նրան բնութագրում է որպես չափից դուրս զգուշավոր և վճռականություն չունեցող, ով չէր հավատում ամբողջական ռազմական հաղթանակի հնարավորությանը։ Հենց այս զգուշավորությունը, Արուշանյանի կարծիքով, հանգեցրեց նրան, որ հայկական ուժերն ընդհատեցին հաջողությամբ ընթացող հարձակումը երեք անգամ՝ պատերազմը չհասցնելով տրամաբանական ավարտին, ինչը Ադրբեջանին հնարավորություն տվեց վերականգնել ուժերը։

Բաց դիվանագիտության սկզբունքները
Առանձին բաժին նվիրված է 1993 թվականին կրակի դադարեցման վերահսկման մանդատի ստորագրման դրվագին և հետագա հասարակական արձագանքին։ Հեղինակը հիմնավորում է հրապարակային, այլ ոչ գաղտնի բանակցությունների վարման սկզբունքը՝ ընդգծելով, որ ժողովրդի վստահությունն ավելի կարևոր է, քան դիվանագիտական համակցումների գաղտնիության պահպանումը։

Ժամանակակից պայմաններ և հեռանկարներ
Հոդվածի եզրափակիչ մասում հեղինակը ձևակերպում է արդի խնդիրները՝ ԼՂՀ-ի վերադարձը բանակցային սեղանի շուրջ որպես ինքնուրույն կողմ, Հայաստանի քաղաքական ուժերի համախմբման անհրաժեշտություն և Սփյուռքի ներուժի արդյունավետ օգտագործում, ինչպես նաև առաջարկում է անվտանգության երաշխիքների եռաստիճան համակարգ՝ ազգային, տարածաշրջանային և միջազգային։

Հիմնական եզրակացություն. 1990-ականների ռազմական հաղթանակի անավարտությունը, պայմանավորված ժամանակի Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարության վճռականության բացակայությամբ, որոշեց ներկայիս բանակցային դիրքի խոցելիությունը. միևնույն ժամանակ ներկայիս պայմանները՝ Արցախի բանակի հզորացումը, ուժային ճնշման բացակայությունը, ստեղծում են բարենպաստ նախադրյալներ ակտիվ և բաց դիվանագիտական ռազմավարության համար՝ հայկական կողմերի ներքաղաքական միասնության պայմանով։