«Մենք դեռ ոչ մի բանի շուրջ չենք համաձայնության եկել» - Զրույցներ հայր Մեսրոպ Արամյանի հետ

Արմեն Խեչոյանի և Կարեն Ագեկյանի հոդվածը նվիրված է Մեսրոպ հոր հետ զրույցին՝ հայ հասարակության մեջ բարոյական հեղինակության բնույթի, հոգևոր արժեքների փոխանցման մեխանիզմների և դրանք հասարակական-քաղաքական պրակտիկայի վերածելու հնարավորությունների մասին։

Ներածություն և մեթոդաբանություն։ Նյութը կառուցված է երկխոսության ձևով, որտեղ զրուցակիցները հետևողականորեն շարժվում են ժողովրդի բարոյական միջուկի ձևավորման ընդհանուր հարցերից դեպի հայկական պատմության և ժամանակակից իրականության կոնկրետ օրինակներ։ Մեսրոպ հայրը խնդիրը դիտարկում է աստվածաբանական ավանդույթի, պատմական հիշողության և մշակութային պրակտիկայի պրիզմայով։

Հիմնական դրույթ։ Մեսրոպ հոր կենտրոնական թեզն է. ժողովրդի բարոյական կապիտալը կուտակվում է դարերով և պետք է փոխանցվի արժեքների կրող համայնքների միջոցով, ընդ որում նման համայնքի հեղինակությունը պետք է լինի գաղափարական, ոչ թե անձնային։ Իդեալում այս գործառույթը պետք է կատարի քաղաքական էլիտան, սակայն հայկական պատմության մեջ այս ինստիտուտը հաճախ բացակայել է։

Պատմական էքսկուրս. Նարեկացին և մտավորականությունը։ Զրուցակիցը բերում է Գրիգոր Նարեկացու օրինակը, ում «Նարեկ» գիրքը դարձավ իր ժամանակի բազմաթիվ մարդկանց հոգևոր որոնումների արձագանք։ Այս փորձը հակադրելով XIX–XX դարերի հայ մտավորականության ճակատագրին՝ Մեսրոպ հայրը նշում է.

• ժողովրդի հոգևոր ինքնագիտակցությունը քայքայվել է դարավոր լծի ներքո.
• մտավորականությունը, ավելի «մենտալ» լինելով, ենթարկվել է հեղափոխական և ազգայնական գայթակղություններին.
• իսկական առաջնորդող հոգևոր ուժի բացակայությունը դարձել է հայ ժողովրդի պատմական ողբերգության պատճառներից մեկը.
• այն ժամանակվա Եկեղեցին չի կարողացել կատարել միավորող դերը։

Հակակղերիկալիզմի և գրական ավանդույթի քննադատություն։ Զրույցում առանձին տեղ է հատկացված Րաֆֆու հակաեկեղեցական մոտիվների քննադատությանը, որը Մեսրոպ հայրը կապում է «մտածողության գավառականության» և հայ գրականության ընդհանուր անհոգևորության հետ, որը չի ստեղծել Դոստոևսկու կամ Տոլստոյի մասշտաբի կերպարներ։

Գործնական եզրակացություններ. արժեքներից դեպի քաղաքականություն։ Մեսրոպ հայրը պնդում է, որ բարոյական սկզբունքները (մասնավորապես՝ ազնվությունը և զրպարտությունից հրաժարվելը) պետք է ուղղակիորեն փոխանցվեն քաղաքական պրակտիկա, այլ ոչ թե մնան վերացական հռչակագիր։ Նա քննադատում է պրագմատիզմը որպես հասարակական գործողության առաջատար սկզբունք՝ համարելով այն մեծ զիջումների և թաքնված չարիքի աղբյուր։ Որպես արժեքների շուրջ միավորված ժամանակակից համայնքների դրական օրինակ նշվում են կրթական և մշակութային նախաձեռնությունները («Այբ», «Վէմ»), ինչպես նաև Նարեկացու մասին կինոնախագծերը՝ որպես հոգևոր ավանդույթը ժամանակակից լեզվի «թարգմանելու» միջոց։

Եզրափակում։ Զրույցի վերջնական եզրակացությունն այն է, որ իսկական հասարակական նորացումը հնարավոր է ոչ թե կուսակցությունների կամ շարժումների ստեղծման, այլ ներքին բարոյական օրենսգրքով փոքր համայնքների ձևավորման միջոցով, որոնց փորձը կարող է աստիճանաբար տարածվել և ձևավորել վստահության ու հոգևոր ինքնության համազգային վեկտոր։